Địa hình thế giới

Sự hình thành địa hình

Lực tạo hình địa hình được gọi là lực kiến tạo (営力), bao gồm **lực kiến tạo nội sinh (内的営力)** và **lực kiến tạo ngoại sinh (外的営力)**.

**Lực kiến tạo nội sinh (内的営力)** là các hoạt động kiến tạo vỏ Trái Đất (地殻運動) và hoạt động núi lửa (火山活動) làm cho địa hình trở nên **gồ ghề hơn** từ bên trong Trái Đất.

Hoạt động kiến tạo vỏ Trái Đất (地殻運動) bao gồm vận động tạo núi (造山運動) hình thành núi và vận động tạo lục (造陸運動) hình thành lục địa.

**Lực kiến tạo ngoại sinh (外的営力)** là các tác động như phong hóa (風化), xói mòn (侵食), bồi tụ (堆積) làm cho địa hình trở nên **bằng phẳng** từ bên ngoài Trái Đất.

〔図表: 内的営力と外的営力〕

Phân loại các dạng địa hình lớn

Các dạng địa hình quy mô lớn được tạo ra bởi **lực kiến tạo nội sinh (内的営力)** được gọi là địa hình lớn (大地形). Các lục địa trên thế giới được chia thành 3 loại chính tùy thuộc vào thời kỳ chịu tác động của vận động tạo núi (造山運動) hình thành các dãy núi.

• **Khối lục địa ổn định (安定陸塊)** Là những khu vực ổn định và cổ xưa nhất trên Trái Đất, không chịu tác động của vận động kiến tạo vỏ Trái Đất (地殻運動) trong thời gian dài. Phần lớn là **đồng bằng (平原)** hoặc **cao nguyên (高原)** do bị xói mòn (侵食) qua nhiều năm.
• **Vành đai tạo núi cổ (古期造山帯)** Do thời gian bị xói mòn (侵食) không dài bằng các khối lục địa ổn định (安定陸塊), nên phần lớn là các **vùng núi (山地)** thấp và thoải.
• **Vành đai tạo núi trẻ (新期造山帯)** Vì vận động tạo núi (造山運動) vẫn đang tiếp diễn, nên hình thành các **dãy núi hiểm trở (けわしい山脈)**. Cũng có nhiều **núi lửa (火山)** và **động đất (地震)**. (**Vành đai tạo núi Thái Bình Dương (環太平洋造山帯)**, **Vành đai tạo núi Anpơ-Himalaya (アルプス・ヒマラヤ造山帯)**)

〔図表: 世界の主な山脈と造山帯〕

Các dạng địa hình nhỏ khác nhau

Địa hình được hình thành bởi ngoại lực (外的営力) được gọi là địa hình nhỏ (小地形). Địa hình nhỏ bao gồm địa hình đồng bằng (平野地形), địa hình bờ biển (海岸地形), v.v.

〔図表: さまざまな小地形〕

Địa hình đồng bằng

Đồng bằng được hình thành bởi quá trình bồi tụ (堆積作用) của sông được gọi là đồng bằng phù sa (沖積平野). Trên đồng bằng phù sa, có thể thấy chóp phù sa (扇状地) và châu thổ (三角州) (delta).

Trên các cao nguyên phù sa cổ (洪積台地) được hình thành do sự nâng lên của các đồng bằng cổ hoặc chóp phù sa, v.v., có thể thấy bậc thang sông (河岸段丘), một dạng địa hình bậc thang phát triển dọc theo dòng chảy của sông. Do bề mặt bậc thang khó tiếp cận nước, nên được sử dụng làm ruộng khô (畑) và vườn cây ăn quả (果樹園), v.v.

〔図表: V字谷〕

〔図表: リアス海岸の断面図〕

〔図表: U字谷〕

〔図表: フィヨルドの断面図〕

Địa hình bờ biển

Bờ biển bao gồm, bờ biển chìm (沈水海岸) được hình thành khi đất liền chìm xuống hoặc mực nước biển dâng lên khiến nước biển tràn vào đất liền và chìm dưới mặt nước biển, bờ biển nổi (離水海岸) được hình thành khi đất liền nhô lên hoặc mực nước biển hạ xuống khiến đáy biển nông lộ ra trên đất liền, và các dạng địa hình khác.

Trong số các bờ biển chìm tiêu biểu, có bờ biển ria (リアス海岸) với đường bờ biển hình răng cưa (ví dụ: bờ biển tây bắc Tây Ban Nha, bờ biển Sanriku (三陸海岸) phía Thái Bình Dương vùng Tohoku, v.v.) (tr.69・)

76) và, được hình thành khi nước biển tràn vào các thung lũng chữ U (U字谷) có mặt cắt hình chữ U do sự xói mòn của sông băng, có vịnh hẹp (フィヨルド) (như bờ biển Đại Tây Dương của Na Uy, miền nam Chile) (tr.32). Tất cả đều là vịnh kín (内湾) (vịnh có cửa hẹp và chiều sâu lớn) có sóng êm đềm nên được sử dụng làm cảng, và ngành nuôi trồng thủy sản (養殖業) phát triển.

Ngoài ra, còn có bờ biển nơi cửa sông bị ngập nước và trở thành một cửa sông hình loa kèn, đó là cửa sông hình phễu (エスチュアリー/三角江), phía sau có đồng bằng rộng lớn, dễ phát triển các thành phố lớn như London bên sông Thames. Ngoài ra, còn có biển nhiều đảo (多島海) nơi các vùng đất liền kề bị tách rời do ngập nước, như Biển Aegean và Vịnh Matsushima ở tỉnh Miyagi.

Ở bờ biển nâng lên (離水海岸), đáy biển dễ bị xói mòn do tác động của sóng, nên thường thấy các bãi biển đá (磯浜) có nhiều đá và sỏi. Khi đáy biển bằng phẳng nâng lên, nó trở thành đồng bằng ven biển (海岸平野), và đôi khi bậc thang biển (海岸段丘) hình thành theo dạng bậc thang dọc bờ biển cũng phát triển.

Ở bờ biển, địa hình thay đổi do ảnh hưởng của thủy triều, sóng và gió. Do quá trình bồi tụ cát, bờ biển cát (砂浜海岸) được hình thành, và khi cát sỏi do sông mang đến hoặc cát sỏi được dòng chảy ven bờ (dòng chảy song song với đường bờ biển) vận chuyển đến bồi tụ, mũi cát (砂嘴) và cồn cát (砂州) được tạo thành. Mũi cát (砂嘴) là dải cát sỏi bồi tụ ở cửa vịnh hoặc đầu mũi đất, bị uốn cong vào phía trong vịnh do dòng chảy ven bờ. Cồn cát (砂州) là mũi cát phát triển dài ra, chắn ngang cửa vịnh hoặc vịnh (như Amanohashidate ở tỉnh Kyoto). Đảo được nối liền với đất liền bởi cồn cát (砂州) kéo dài được gọi là đảo nối liền (陸繋島) (như núi Hakodate ở Hokkaido, bán đảo Oga ở Akita), và cồn cát nối liền đảo được gọi là cồn cát nối liền (陸繋砂州/トンボロ). Ngoài ra, các dạng địa hình như đầm phá (ラグーン/潟湖) – nơi một phần biển bị bao quanh bởi cồn cát – cũng hình thành.

〔図表: 海岸の地形〕

Địa hình đặc biệt

Địa hình băng hà

Địa hình được tạo ra bởi sự xói mòn và bồi tụ của băng hà được gọi là địa hình băng hà (氷河地形). Địa hình được hình thành do cát và sỏi đá do băng hà vận chuyển, sau đó bồi tụ lại khi băng hà rút đi, được gọi là moraine (モレーン). Vùng lõm hình lòng chảo thấy ở đỉnh núi được gọi là kar (圏谷). Ngoài ra, còn có hồ băng hà (氷河湖) là những vùng lõm bị băng hà khoét sâu và đọng nước; horn (尖峰) là đỉnh núi được hình thành do sự xói mòn của băng hà; và thung lũng chữ U (U字谷) có mặt cắt hình chữ U do băng hà thung lũng bào mòn sườn núi khi chảy xuống.

〔図表: 氷河地形〕

Địa hình karst (溶食地形)

Địa hình được tạo ra do mưa và nước ngầm xói mòn đá vôi được gọi là địa hình karst (カルスト地形). Tên gọi karst có nguồn gốc từ vùng Karst ở Slovenia. Địa hình karst bao gồm doline (ドリーネ) là vùng lõm hình lòng chảo; uvala (ウバーレ) là nhiều doline nối liền với nhau; polje (ポリエ) là vùng lõm quy mô lớn; và hang động đá vôi (鍾乳洞) được hình thành do đá vôi dưới lòng đất bị hòa tan.

〔図表: カルスト地形〕

Khí hậu thế giới

Khí hậu

Khí hậu là trạng thái trung bình của khí quyển trong một thời gian dài, các yếu tố cấu thành khí hậu bao gồm nhiệt độ (気温), gió (風), lượng mưa (降水量), v.v.

▶Nhiệt độ (気温) Nhiệt độ càng gần xích đạo (vĩ độ thấp) thì càng cao (高温), càng gần cực (vĩ độ cao) thì càng thấp (低温). Ngoài ra, nhiệt độ càng thấp (低温) ở những nơi có độ cao lớn (cứ mỗi 100m độ cao tăng lên, nhiệt độ giảm khoảng 0.55℃).

▶Gió Gió là sự di chuyển của khí quyển, thổi từ nơi có áp suất cao đến nơi có áp suất thấp. Ngoài ra, ở Bắc bán cầu, gió thổi theo chiều kim đồng hồ, còn ở Nam bán cầu, gió thổi ngược chiều kim đồng hồ.

Gió thổi gần như theo một hướng nhất định trong suốt một năm được gọi là gió thường xuyên (恒常風), bao gồm gió mậu dịch (貿易風), gió tây ôn đới (偏西風) và gió đông cực (極東風). Gió mậu dịch (貿易風) là loại gió thổi trên biển ở khu vực xích đạo (赤道付近), ở Bắc bán cầu thổi từ hướng đông bắc, và ở Nam bán cầu thổi từ hướng đông nam. Gió tây ôn đới (偏西風) là loại gió thường xuyên thổi từ tây sang đông ở độ cao khoảng 30～60 độ vĩ Bắc và vĩ Nam, phát triển mạnh ở bờ tây các lục địa thuộc Bắc bán cầu, New Zealand và miền nam Chile. Bờ tây các lục địa ở vĩ độ trung bình chịu ảnh hưởng của gió tây ôn đới nên có khí hậu đại dương ôn hòa.

〔図表: 大気の循環〕

Dòng tia (ジェット気流), là luồng không khí dạng dải đặc biệt mạnh trong gió tây ôn đới, phát triển mạnh vào mùa đông. Gió đông cực (極東風) là loại gió lạnh thổi ra từ các vùng Bắc Cực và Nam Cực.

〔図表: シロッコ〕

Gió thổi theo hướng nhất định tùy theo mùa được gọi là gió mùa (季節風)(モンスーン), vào mùa hè thổi từ biển vào đất liền, vào mùa đông thổi từ đất liền ra biển. Ở Nhật Bản, vào mùa hè là gió đông nam, vào mùa đông là gió tây bắc.

〔図表: 台風、ハリケーン、サイクロン〕

Gió thổi trong một khu vực hạn chế được gọi là gió địa phương (局地風). Các loại chính bao gồm: gió Foehn (フェーン) (hiện nay thường dùng để chỉ gió nóng và khô thổi qua núi nói chung), là loại gió nóng và khô thổi từ phía nam xuống sườn dốc khuất gió ở phía bắc dãy núi Alps; và gió Sirocco (シロッコ), là loại gió nóng từ phía nam hoặc đông nam thổi ở khu vực ven biển Địa Trung Hải.

Ngoài ra, còn có những cơn bão lớn hình thành trên đại dương nhiệt đới và di chuyển về vĩ độ cao, ở Bắc bán cầu, chúng tạo thành xoáy ngược chiều kim đồng hồ (反時計回り) do ảnh hưởng của sự tự quay của Trái Đất (ở Nam bán cầu thì ngược lại). Trong số đó, những cơn bão hình thành ở Bắc Thái Bình Dương được gọi là bão nhiệt đới (台風), những cơn bão hình thành ở Bắc Đại Tây Dương như Biển Caribe và Vịnh Mexico được gọi là bão Hurricane (ハリケーン), và những cơn bão hình thành ở Ấn Độ Dương được gọi là bão Cyclone (サイクロン).

Lượng mưa

Lượng mưa (降水量) là lượng mưa, tuyết, v.v. rơi xuống, khu vực gần xích đạo (赤道) có lượng mưa nhiều nhất, và càng về các vùng vĩ độ cao thì càng ít đi. Ngoài ra, các khu vực nội địa càng khô hạn thì lượng mưa càng ít.

Ở vùng biển nhiệt đới Thái Bình Dương, do gió Mậu dịch thổi quanh năm nên nước biển ấm tích tụ ở phía tây. Khi gió Mậu dịch yếu đi, nước biển ấm không còn được vận chuyển về phía tây nữa, khiến nhiệt độ nước biển ở phía đông tăng cao. Hiện tượng nhiệt độ nước biển ở phía đông Thái Bình Dương cao hơn mức trung bình trong gần một năm như vậy được gọi là El Niño (エルニーニョ), và hiện tượng ngược lại được gọi là La Niña (ラニーニャ).

Khi hiện tượng El Niño xảy ra, khu vực phía đông Thái Bình Dương nhiệt đới vốn thường khô hạn, từ đó đến phía bắc Nam Mỹ gần Peru và Ecuador, dễ xảy ra mưa lớn, trong khi đó, ở Đông Nam Á, nơi nhiệt độ nước biển giảm, lượng mưa sẽ ít đi. Ảnh hưởng của El Niño cũng lan đến các khu vực vĩ độ trung bình, ở Nhật Bản, có thể thấy mùa hè mát mẻ (冷夏), xu hướng mùa đông ấm áp (暖冬傾向), mùa mưa kết thúc muộn (梅雨明けの遅れ) và mưa lớn tập trung vào cuối mùa mưa (梅雨末期の集中豪雨).

〔図表: Hiện tượng El Niño và La Niña nhìn từ mặt cắt ngang đông-tây gần xích đạo〕

(Trích từ "Khí hậu Nhật Bản (2022)" và các nguồn khác)

Phân loại khí hậu Köppen Điểm nhấn

Köppen, nhà khí hậu học người Đức, đã chia khí hậu thế giới dựa trên nhiệt độ, lượng mưa và sự phân bố thực vật thành nhiệt đới (熱帯)(A), khô hạn (乾燥帯)(B), ôn đới (温帯)(C), ôn đới lạnh (冷帯)(D) và hàn đới (寒帯)(E).

〔図表: 世界の気候区分図〕

▶Nhiệt đới (A)

Phân bố ở các vùng vĩ độ thấp gần xích đạo, nhiệt độ cao quanh năm và không có sự thay đổi bốn mùa.

〔図表: シンガポールの気候グラフ〕

▶Khí hậu khô hạn (乾燥帯)(B)

Phân bố gần vĩ độ (緯度) 25 độ Bắc và Nam, lượng mưa ít, lượng bốc hơi trong năm nhiều hơn lượng mưa, chênh lệch nhiệt độ trong ngày lớn.

Khí hậu hoang mạc (砂漠気候)(BW)

• Hầu như không có mưa, hoang mạc (砂漠) trải rộng, hầu như không thấy thực vật.
• Cairo (Ai Cập), Dakar (Senegal)

〔図表: カイロのハイサーグラフ〕

Khí hậu thảo nguyên (ステップ気候)(BS)

• Có mùa mưa ngắn, thảo nguyên (ステップ) (đồng cỏ với cây bụi thấp) trải rộng.
• Ürümqi (Trung Quốc), Kimberley (Nam Phi)

▶Ôn đới (温帯)(C)

Phân bố giữa nhiệt đới (熱帯) và hàn đới (冷帯), ấm áp (nhiệt độ trung bình tháng lạnh nhất từ -3℃ đến dưới 18℃), có sự phân biệt rõ ràng giữa bốn mùa (四季).

Khí hậu cận nhiệt đới ẩm (温暖湿潤気候)(Cfa)

• Do ảnh hưởng của gió mùa (季節風), mùa hè nóng và mưa nhiều, mùa đông lạnh và khô.
• Tokyo, New York (Mỹ), Sydney (Úc)

Khí hậu ôn đới hải dương (西岸海洋性気候)(Cfb)

• Do ảnh hưởng của gió Tây ôn đới (偏西風), mùa hè mát mẻ, mùa đông ấm áp. Cả nhiệt độ và lượng mưa đều ít thay đổi theo mùa.
• London (Anh), Paris (Pháp), Melbourne (Úc)

Khí hậu ôn đới gió mùa (温暖冬季少雨気候)(Cw)

• Mùa hè nóng và mưa nhiều, mùa đông ấm áp và khô.
• Thanh Đảo (Trung Quốc), Hồng Kông, Hà Nội (Việt Nam)

Khí hậu Địa Trung Hải (地中海性気候)(Cs)

• Mùa hè nóng và ít mưa, mùa đông ấm áp và mưa nhiều.
• Rome (Ý), Athens (Hy Lạp), San Francisco (Mỹ), Cape Town (Nam Phi)

〔図表: 東京、ロンドン、チンタオ、ローマ、ケープタウンのハイサーグラフ〕

*Biểu đồ được tạo bằng cách lấy nhiệt độ trung bình trên trục tung, lượng mưa trung bình trên trục hoành cho mỗi tháng, và nối các điểm theo thứ tự các tháng được gọi là biểu đồ nhiệt ẩm (ハイサーグラフ).

Lưu ý Nhiệt độ ở Bắc bán cầu thấp vào tháng 1 và cao vào tháng 7, nhưng ở Nam bán cầu thì ngược lại.

▲Phân bố khí hậu ôn đới (温帯気候)

〔図表: 温帯気候の分布図と凡例 (Cs 地中海性気候, Cfa 温暖湿潤気候, Cw 温暖冬季少雨気候, Cfb 西岸海洋性気候)〕

▶Đới lạnh (冷帯) (Á hàn đới (亜寒帯)) (D)

Phân bố giữa đới ôn hòa (温帯) và đới lạnh (寒帯) ở Bắc bán cầu (北半球), có sự chênh lệch nhiệt độ lớn giữa mùa hè và mùa đông.

Khí hậu lạnh ẩm (冷帯湿潤気候) (Df)

Mùa hè ngắn tương đối nóng, mùa đông dài lạnh giá. Lượng mưa tương đối nhiều quanh năm (mùa đông có tuyết rơi).

• Moskva (Nga)
• Chicago (Mỹ)

〔図表: モスクワの気候グラフ〕

Khí hậu lạnh mùa đông ít mưa (冷帯冬季少雨気候) (Dw)

Mùa hè lượng mưa nhiều, mùa đông khô hạn và lượng mưa (tuyết) ít.

• Bắc Kinh (Trung Quốc)
• Khabarovsk (Nga)

▶Đới hàn (寒帯) (E)

Trải rộng xung quanh Nam Cực (南極) và Bắc Cực (北極), lượng mưa ít.

Khí hậu lãnh nguyên (ツンドラ気候) (ET)

Nhiệt độ thấp quanh năm, chỉ có rêu và các loại thực vật tương tự mọc trong mùa hè ngắn ngủi.

• Barrow (Mỹ)

Khí hậu băng tuyết (氷雪気候) (EF)

Quanh năm bị bao phủ bởi băng và tuyết, hầu như không có thực vật phát triển.

• Trạm Showa (昭和基地) (Nam Cực)
• Greenland

〔図表: 昭和基地(南極)の気候グラフ〕

Thảm thực vật trên thế giới

Thảm thực vật (植生) (trạng thái rừng và đồng cỏ) có mối quan hệ sâu sắc với khí hậu, do chịu ảnh hưởng của nhiệt độ và lượng mưa.

〔図表: 植生の分布〕

▲ Phân bố thảm thực vật

③ Giao thông và thông tin trên thế giới

Giao thông đường bộ

Phương tiện vận tải đường bộ chủ yếu là đường sắt (鉄道) và ô tô (自動車), nhưng với sự phát triển của quá trình cơ giới hóa (モータリゼーション - xã hội ô tô hóa), trọng tâm của giao thông đường bộ đã chuyển từ đường sắt (鉄道) sang ô tô (自動車). Tuy nhiên, trong những năm gần đây, đường sắt (鉄道), vốn ít ảnh hưởng đến môi trường, đang được xem xét lại, việc xây dựng tàu điện ngầm (地下鉄) và tàu điện mặt đất (路面電車) đang được đẩy mạnh ở các khu vực đô thị lớn, và đường sắt cao tốc (高速鉄道) nối các thành phố lớn cũng đang được xây dựng liên tiếp ở nhiều quốc gia trên thế giới. Ngoài ra, việc chuyển đổi phương thức vận tải (モーダルシフト) - chuyển một phần vận chuyển hàng hóa từ xe tải sang đường sắt hoặc tàu thủy - cũng đang được thúc đẩy.

※ Phát triển ở châu Âu, Mỹ, Nhật Bản, v.v.

Giao thông đường thủy

Giao thông đường thủy bao gồm giao thông đường biển và giao thông đường thủy nội địa. Phương tiện vận tải đường biển chủ yếu là tàu thuyền (船舶). Vận tải đường biển đóng vai trò quan trọng trong thương mại quốc tế, ngoài tàu chở dầu (石油タンカー) vận chuyển dầu mỏ (石油), khối lượng vận chuyển của tàu container (コンテナ貨物船) cũng tăng lên trong những năm gần đây. Tàu thuyền cũng được đóng lớn hơn, và để đáp ứng điều đó, việc cải thiện cảng biển (港湾), mở rộng kênh đào Suez (スエズ運河) và kênh đào Panama (パナマ運河) đã được thực hiện. Giao thông đường thủy nội địa là loại hình giao thông sử dụng sông, hồ, kênh đào, v.v., phát triển ở các khu vực có địa hình bằng phẳng như châu Âu, Nga và Mỹ.

▲ Tàu container (コンテナ貨物船)

I Địa lý ② Môi trường địa lý thế giới

Đáp án tr.122

Câu hỏi 1 Hải lưu (海流) gây ảnh hưởng đến khí hậu và ngư nghiệp. Biểu đồ sau đây mô phỏng hải lưu của ba đại dương lớn. Hãy chọn một trong các lựa chọn từ ①~④ là biểu đồ thể hiện hướng hải lưu phù hợp nhất.

〔図表: 海流の方向を示す図〕

(2019年度-第1回)

Câu hỏi 2 Hãy chọn một trong các lựa chọn từ ①~④ là biểu đồ nhiệt độ và lượng mưa (雨温図) đúng thể hiện khí hậu đại dương ôn đới bờ Tây (西岸海洋性気候) với đặc điểm mùa hè mát mẻ và độ ẩm thấp.

〔図表: 雨温図〕

(2004年度-第1回)

I② Môi trường địa lý thế giới 5

Câu 3

Vì khí hậu ảnh hưởng đến sự sinh trưởng của thực vật, giữa khí hậu và thảm thực vật trên thế giới có mối quan hệ sâu sắc, chẳng hạn như các khu vực phân bố của chúng trùng lặp. Hãy chọn một phương án đúng nhất trong số ①~④ sau đây về sự kết hợp các mối quan hệ này.

Lưu ý) ステップ (steppe), Nam Mỹ (South America), セルバ (selva), Đông Nam Á (Southeast Asia), ジャングル (jungle), Bắc Mỹ (North America), プレーリー (prairie), Siberia (Siberia), タイガ (taiga)

(Năm 2010 - Lần 2)

Câu 4

Trong phân loại khí hậu của Köppen (ケッペン), hãy chọn một trong số ①~④ trên bản đồ sau là khu vực thích hợp nhất thể hiện khí hậu Địa Trung Hải (地中海性気候).

〔図表: 地図〕

(Năm 2010 - Lần 1)