Tuần hoàn kinh tế & Doanh nghiệp hiện đại
3 chủ thể kinh tế: 家計 (Hộ gia đình) · 企業 (Doanh nghiệp) · 政府 (Chính phủ).
| Loại | Đặc điểm |
|---|---|
| 私企業 (Tư nhân) | Cá nhân (個人企業), Hội (会社) — 株式・合名・合資・合同 |
| 公企業 (Công) | Nhà nước (国有), Địa phương (地方公営) |
| 公私合同企業 | NTT, JR, JT (cổ phần hóa từ 国営) |
Nền kinh tế hiện đại bao gồm 3 chủ thể kinh tế là doanh nghiệp, hộ gia đình và chính phủ, chúng liên kết chặt chẽ với nhau để thực hiện các hoạt động kinh tế. Dòng chảy hàng hóa (sản phẩm) và dịch vụ được giao dịch bằng tiền tệ (tr. 163) giữa 3 chủ thể kinh tế này được gọi là chu trình kinh tế.
〔図表: 経済循環〕
「Thu nhập khả dụng」
Thu nhập khả dụng là khoản thu nhập còn lại sau khi trừ đi thuế và phí bảo hiểm xã hội từ tổng thu nhập, tức là khoản thu nhập mà bản thân có thể tự do sử dụng. Thu nhập − (Phí bảo hiểm xã hội ＋ Thuế thu nhập ＋ Thuế cư trú) ＝ Thu nhập khả dụng
Doanh nghiệp là tổ chức thực hiện các hoạt động kinh tế như sản xuất, bán hàng, vận tải, tài chính.
Doanh nghiệp bao gồm các loại như doanh nghiệp công (公企業) được thành lập vì lợi ích công cộng bằng vốn của chính phủ và các cơ quan công quyền địa phương, doanh nghiệp tư nhân (私企業) được thành lập để thu lợi nhuận bằng vốn tư nhân, và doanh nghiệp liên doanh công tư (公私合同企業) được thành lập bằng vốn của cả tư nhân và chính phủ/cơ quan công quyền địa phương.
Trung tâm của các doanh nghiệp tư nhân là các doanh nghiệp công ty, được phân loại thành công ty cổ phần (株式会社), công ty hợp danh, v.v., tùy thuộc vào trách nhiệm và số lượng của nhà đầu tư (người góp vốn). Trách nhiệm của nhà đầu tư bao gồm trách nhiệm vô hạn (無限責任), tức là khi công ty phá sản, nhà đầu tư phải dùng toàn bộ tài sản của mình, không chỉ số vốn đã góp, để bù đắp các khoản nợ (khoản vay) của công ty, và trách nhiệm hữu hạn (有限責任), tức là chỉ chịu trách nhiệm trong phạm vi số vốn đã góp. Các nhà đầu tư (cổ đông) của công ty cổ phần chỉ phải chịu trách nhiệm hữu hạn.
Cùng với sự phát triển của chủ nghĩa tư bản, công ty cổ phần, vốn phù hợp để huy động một lượng lớn vốn (vốn điều lệ), đã trở thành trung tâm của các doanh nghiệp. Công ty cổ phần phát hành cổ phiếu (株式) và trái phiếu công ty (社債) để huy động vốn từ nhiều người. Đây được gọi là tài chính trực tiếp (直接金融). Ngoài ra, công ty cũng huy động vốn thông qua việc vay từ ngân hàng. Đây được gọi là tài chính gián tiếp (間接金融). Nhật Bản có tỷ lệ tài chính gián tiếp (間接金融) cao hơn so với Mỹ, nhưng trong những năm gần đây, tỷ lệ tài chính trực tiếp (直接金融) đang có xu hướng tăng lên.
Người mua cổ phiếu (nhà đầu tư) trở thành cổ đông (株主), và số vốn góp trở thành vốn điều lệ. Về nguyên tắc, cổ phiếu có thể tự do chuyển nhượng cho người khác, và bất kỳ ai cũng có thể tự do mua bao nhiêu cổ phiếu tùy thích thông qua thị trường chứng khoán. Cổ đông nhận được phân chia lợi nhuận (cổ tức (配当金)) tương ứng với số lượng cổ phiếu mà họ nắm giữ.
Trong số các cổ đông này, tỷ lệ nắm giữ của các pháp nhân nước ngoài, v.v. đang tăng lên trong bối cảnh toàn cầu hóa kinh tế, chiếm khoảng 30%.
〔図表: 主要投資部門別株式保有比率の割合〕
(Lưu ý) Các ngân hàng ủy thác (信託銀行) trước năm tài chính 1985 được bao gồm trong các ngân hàng đô thị (都市銀行), ngân hàng địa phương (地方銀行), v.v.
(Trích từ "Khảo sát tình hình phân phối cổ phiếu năm tài chính 2022" 『2022年度株式分布状況調査』)
〔図表: 株式会社の組織〕
Người quyết định phương hướng cơ bản của công ty là Đại hội cổ đông (株主総会), được cấu thành bởi các cổ đông (株主). Cổ đông (株主) có quyền tham gia vào việc điều hành, chẳng hạn như tham dự Đại hội cổ đông (株主総会) và sử dụng quyền biểu quyết (議決権). Cổ đông (株主) vì mỗi cổ phiếu có một quyền biểu quyết, nên cổ đông lớn (大株主) càng có quyền phát biểu mạnh mẽ.
Mặt khác, việc quyết định các hoạt động của công ty thuộc về hội đồng quản trị (取締役会), được cấu thành bởi các giám đốc (取締役) do đại hội đồng cổ đông (株主総会) bầu ra. Tại hội đồng quản trị này, chủ tịch hội đồng quản trị (代表取締役) (giám đốc điều hành - 社長) sẽ được bầu.
Trong các công ty cổ phần (株式会社) hiện đại đã mở rộng quy mô, việc điều hành thực tế thường được giao cho các nhà quản lý (経営者) do cổ đông (株主) lựa chọn. Điều này được gọi là sự tách biệt giữa sở hữu (所有) (vốn - 資本) và quản lý (経営).
Lợi nhuận giữ lại (内部留保) là phần lợi nhuận thặng dư (利益剰余金) được tích lũy trong công ty, sau khi đã trừ đi các khoản chi trả ra bên ngoài như thuế (税金) và cổ tức (配当) từ lợi nhuận mà doanh nghiệp (企業) thu được thông qua hoạt động kinh tế (経済活動). Đây là một trong những phương pháp huy động vốn (資金調達方法) nhằm nâng cao tỷ lệ vốn chủ sở hữu (自己資本比率) của doanh nghiệp và chuẩn bị cho các hoạt động đầu tư (投資) hoặc khi xảy ra suy thoái kinh tế (不況). Lợi nhuận giữ lại của các doanh nghiệp Nhật Bản có tỷ lệ cao hơn so với các nước phương Tây, đạt khoảng 585 nghìn tỷ yên vào năm tài chính 2021. Nguồn vốn được huy động từ lợi nhuận giữ lại (内部留保) và phát hành cổ phiếu (株式発行) được gọi là vốn chủ sở hữu (自己資本), còn nguồn vốn được huy động từ các khoản vay của tổ chức tài chính (金融機関) hoặc phát hành trái phiếu doanh nghiệp (社債) được gọi là vốn vay (他人資本).
Tỷ lệ vốn chủ sở hữu (自己資本比率) (%) = Vốn chủ sở hữu (自己資本) ÷ Tổng vốn (総資本) × 100. Tổng vốn (総資本) là tổng của vốn chủ sở hữu (自己資本) (là vốn của công ty không cần phải hoàn trả, bao gồm vốn điều lệ (資本金) và lợi nhuận thặng dư (利益剰余金) [lợi nhuận giữ lại (内部留保)]) và vốn vay (他人資本) (là các khoản nợ như tiền vay từ ngân hàng (銀行からの借入金)). Nhìn vào bảng cân đối kế toán (バランスシート), vốn chủ sở hữu (自己資本) thuộc "phần vốn chủ sở hữu (純資産の部)", còn vốn vay (他人資本) thuộc "phần nợ phải trả (負債の部)".
Sử dụng bảng cân đối kế toán dưới đây để tính toán tỷ lệ vốn chủ sở hữu (自己資本比率), ta có tỷ lệ vốn chủ sở hữu (自己資本比率) là 12,000 ÷ 17,000 = 70.58 (%). Nếu giả định rằng ngoài "tiền vay ngân hàng (銀行借入金)" có trong bảng cân đối kế toán này, công ty còn huy động được 60 triệu yên bằng cách phát hành trái phiếu doanh nghiệp (社債) là một khoản nợ, thì tỷ lệ vốn chủ sở hữu (自己資本比率) sẽ giảm xuống còn 54.54 (%).
Như vậy, khi nợ phải trả (負債) tăng lên, tỷ lệ vốn chủ sở hữu (自己資本比率) sẽ giảm, và khi tài sản thuần (純資産) tăng lên, tỷ lệ vốn chủ sở hữu (自己資本比率) sẽ tăng. Tỷ lệ vốn chủ sở hữu (自己資本比率) càng cao thì hoạt động kinh doanh (経営) càng ổn định.
| (Đơn vị: vạn yên) | |||
|---|---|---|---|
| (Phần tài sản) | (Phần nợ phải trả) | Vốn vay (他人資本) | |
| Tiền mặt và tiền gửi ngân hàng | 4,000 | Tiền vay ngân hàng | 5,000 |
| Nhà cửa | 3,000 | (Phần vốn chủ sở hữu) | Vốn chủ sở hữu (自己資本) |
| Máy móc | 4,000 | Vốn điều lệ | 10,000 |
| Đất đai | 6,000 | Lợi nhuận giữ lại | 2,000 |
| Tổng tài sản (資産合計 総資産) | 17,000 | Tổng nợ phải trả và vốn chủ sở hữu (負債・純資産合計 総資本) | 17,000 |
Công ty cổ phần có nghĩa vụ thực hiện quản lý lành mạnh và hiệu quả, phản ánh ý chí và lợi ích của cổ đông. Mặc dù **Kiểm toán viên (監査役)** được Đại hội đồng cổ đông bầu ra để kiểm tra xem ban lãnh đạo có thực hiện công việc một cách phù hợp hay không, nhưng chức năng kiểm tra này chưa được thực hiện đầy đủ. Vì vậy, trong những năm gần đây, các nỗ lực về **quản trị doanh nghiệp (コーポレート・ガバナンス)** nhằm giám sát và kiểm soát, chẳng hạn như giới thiệu **thành viên hội đồng quản trị độc lập (社外取締役)** để đảm bảo ban lãnh đạo thực hiện quản lý đúng như kỳ vọng của cổ đông, đang được thúc đẩy.
Ngoài ra, doanh nghiệp không chỉ theo đuổi lợi nhuận mà còn có trách nhiệm đóng góp vào một xã hội bền vững với tư cách là một thành viên của xã hội. Điều này được gọi là **trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp (CSR: Corporate Social Responsibility)**, trong đó việc tuân thủ pháp luật và đạo đức kinh doanh (**tuân thủ (コンプライアンス)**) được chú trọng, và tầm quan trọng của việc công khai thông tin của doanh nghiệp (**công bố thông tin (ディスクロージャー)**) cũng ngày càng tăng. Hơn nữa, doanh nghiệp còn được yêu cầu thực hiện các hoạt động hỗ trợ văn hóa, nghệ thuật (**mécénat (メセナ)**) và các hoạt động từ thiện (**từ thiện (フィランソロピー)**).
Câu 1 Sơ đồ sau đây thể hiện mối quan hệ tương hỗ giữa ba chủ thể kinh tế (経済主体) là hộ gia đình (家計), doanh nghiệp (企業) và chính phủ (政府). Hãy chọn một trong các lựa chọn từ ① đến ④ dưới đây, là sự kết hợp các thuật ngữ phù hợp nhất với A~C trong sơ đồ.
〔図表: 経済循環の図〕
| A | B | C | |
|---|---|---|---|
| ① | Lao động・Vốn | An sinh xã hội・Dịch vụ | Trợ cấp・Dịch vụ |
| ② | Đầu tư・Lợi nhuận | Trợ cấp・Dịch vụ | Đầu tư công |
| ③ | Đầu tư công | Đầu tư・Lợi nhuận | An sinh xã hội・Dịch vụ |
| ④ | Trợ cấp・Dịch vụ | Đầu tư công | Lao động・Vốn |
(2007年度-第2回)
Câu 2 Hãy chọn một trong các lựa chọn từ ① đến ④ dưới đây, là mô tả phù hợp nhất về việc huy động vốn (資金調達) của doanh nghiệp (企業).
(2017年度-第1回)
Phương pháp mà các doanh nghiệp phát hành chứng khoán (証券) như cổ phiếu (株式) và trái phiếu doanh nghiệp (社債) để huy động vốn từ thị trường được gọi là gì? Hãy chọn một phương án thích hợp nhất trong số ①~④ dưới đây.
(Kỳ thi năm 2007 - Lần 1)
Hãy chọn một phương án đúng nhất về mối quan hệ giữa công ty cổ phần (株式会社) và cổ đông (株主) của nó trong số ①~④ dưới đây.
(Kỳ thi năm 2002 - Lần 1)
Hãy chọn một phương án đúng nhất về công ty cổ phần (株式会社) trong số ①~④ dưới đây.
(Kỳ thi năm 2007 - Lần 1)
Trong những năm gần đây, sự quan tâm đến quản trị doanh nghiệp (コーポレート・ガバナンス - 企業統治) ngày càng tăng, và tại Nhật Bản, các cải cách doanh nghiệp chủ yếu nhắm vào các công ty niêm yết (上場企業) đang được thúc đẩy. Hãy chọn một phương án thích hợp nhất trong số ①~④ dưới đây về những điều đang được thúc đẩy trong bối cảnh này.
(Kỳ thi năm 2018 - Lần 1)
| a | b | c | d |
|---|---|---|---|
| Tăng | Lạm phát (インフレーション) | Giảm | Giảm phát (デフレーション) |
| Giảm | Lạm phát (インフレーション) | Tăng | Giảm phát (デフレーション) |
| Tăng | Giảm phát (デフレーション) | Giảm | Lạm phát (インフレーション) |
| Giảm | Giảm phát (デフレーション) | Tăng | Lạm phát (インフレーション) |
注) Lạm phát (inflation)、Giảm phát (deflation)
Doanh nghiệp sản xuất sản phẩm X đã xuất hàng cho nhà bán buôn với giá 50.000 yên. Nhà bán buôn này đã bán cho nhà bán lẻ với giá 70.000 yên, và nhà bán lẻ có doanh thu 100.000 yên. Ngoài ra, thuế suất là 10%.
注) Nhà bán buôn (wholesaler)、Nhà bán lẻ (retailer)
