1 Hệ thống kinh tế

Kinh tế tư bản chủ nghĩa (資本主義経済)

Kinh tế là gì

Kinh tế là hoạt động sản xuất những vật cần thiết cho cuộc sống là tài sản (sản phẩm) (財(生産物)) và dịch vụ (サービス) (y tế, giáo dục, bảo hiểm, vận tải, v.v.) nhằm thỏa mãn nhu cầu của con người, đồng thời trao đổi, lưu thông, phân phối và tiêu dùng chúng.

Sự hình thành của kinh tế tư bản chủ nghĩa (資本主義経済)

Kinh tế tư bản chủ nghĩa (資本主義経済) đã hình thành từ Cách mạng công nghiệp (産業革命) (tr. 94) ở Anh vào nửa sau thế kỷ 18, và nhờ Cách mạng công dân cận đại (近代市民革命) (tr.90・92) của Anh và Pháp, nó đã lan rộng khắp châu Âu và châu Mỹ vào đầu thế kỷ 19.

Đặc điểm của kinh tế tư bản chủ nghĩa (資本主義経済)

Kinh tế tư bản chủ nghĩa (資本主義経済) là hệ thống kinh tế trong đó nhà tư bản (資本家) sở hữu tư liệu sản xuất (nhà máy, đất đai, máy móc, vốn) (生産手段), còn người lao động (労働者) cung cấp sức lao động để theo đuổi lợi nhuận (利潤 (利益)).

Đặc điểm của kinh tế tư bản chủ nghĩa (資本主義経済)

• ①Tư hữu tư liệu sản xuất (生産手段の私有)･･･Cá nhân sở hữu tư liệu sản xuất.
• ②Cạnh tranh tự do (自由競争)･･･Hoạt động kinh tế được thực hiện tự do, không chịu sự can thiệp của chính phủ.
• ③Kinh tế thị trường (市場経済)･･･Tất cả hàng hóa và dịch vụ được sản xuất đều được mua bán trên thị trường.
• ④Theo đuổi lợi nhuận (利潤追求)･･･Hoạt động kinh tế được thực hiện nhằm theo đuổi lợi nhuận.

Vấn đề của kinh tế tư bản chủ nghĩa (資本主義経済)

Trong kinh tế tư bản chủ nghĩa (資本主義経済), đã bắt đầu xuất hiện mâu thuẫn giữa nhà tư bản (資本家) và người lao động (労働者), cũng như sự phá sản (倒産) của các doanh nghiệp thất bại trong cạnh tranh tự do (自由競争) và các vấn đề thất nghiệp (失業問題) đi kèm. Ngoài ra, biến động kinh tế (chu kỳ kinh tế) (景気変動 (景気循環)) theo chu kỳ hưng thịnh (thịnh vượng) (好況(好景気)) → suy thoái → suy thoái (khủng hoảng) (不況(木景気)) → phục hồi đã bắt đầu xảy ra (tr.158).

Hơn nữa, tích lũy và tập trung tư bản (資本の蓄積・集中), trong đó các doanh nghiệp thắng trong cạnh tranh tự do độc chiếm (独占) thị trường và của cải, đã tiến triển, và thị trường độc quyền (独占市場) đã bắt đầu hình thành (tr.154).

Sự phát triển của kinh tế tư bản chủ nghĩa

Kinh tế tư bản chủ nghĩa (資本主義経済) đã phát triển qua các giai đoạn: chủ nghĩa tư bản công nghiệp (産業資本主義) được hình thành dựa trên bối cảnh của Cách mạng Công dân và Cách mạng Công nghiệp (市民革命・産業革命) diễn ra vào nửa cuối thế kỷ 18 đến giữa thế kỷ 19; chủ nghĩa tư bản độc quyền (独占資本主義) vào nửa cuối thế kỷ 19; và chủ nghĩa tư bản điều chỉnh (修正資本主義) (kinh tế hỗn hợp) sau Đại khủng hoảng kinh tế thế giới (世界恐慌) vào thế kỷ 20.

Nửa cuối thế kỷ 18~

• Trọng tâm là các nhà tư bản công nghiệp (産業資本家) sở hữu nhà máy.
• Thực hiện cạnh tranh tự do và thương mại tự do (自由競争・自由貿易). ▶Chính phủ nhỏ (小さな政府) (chính phủ giá rẻ).
• ▶Adam Smith (アダム・スミス) chủ trương chủ nghĩa tự do kinh tế (laissez-faire) (自由放任主義). (p. 143)

Chủ nghĩa tư bản công nghiệp (産業資本主義)
(Nhà nước "gác đêm")

Nửa cuối thế kỷ 19~

• Tích lũy và tập trung tư bản (資本) được đẩy mạnh, hình thành thị trường độc quyền (独占市場).
• ▶Liên kết với nhà nước để mở rộng ra nước ngoài. ▶Chủ nghĩa đế quốc (帝国主義) (p.108)

Chủ nghĩa tư bản độc quyền (独占資本主義)
(Nhà nước đế quốc)

Thế kỷ 20~

• ▶Khủng hoảng kinh tế nghiêm trọng do Đại khủng hoảng kinh tế thế giới (1929) (世界恐慌). (p.121)
• ▶Nhà nước can thiệp vào thị trường để điều chỉnh nền kinh tế, v.v. ▶Chính phủ lớn (大きな政府)
• ▶Keynes (ケインズ) chủ trương tạo ra cầu hiệu dụng (有効需要) thông qua chi tiêu tài chính (財政支出). (p.143)
  • ▶Chính sách New Deal (ニューディール政策) của Mỹ (p.121)
  • …Áp dụng Lý thuyết Keynes (ケインズ理論)

Chủ nghĩa tư bản điều chỉnh (修正資本主義)
(Nhà nước phúc lợi)

Thập niên 1980~

• ▶Tình hình tài chính của các nước phát triển xấu đi do Khủng hoảng dầu mỏ lần thứ nhất (1973) (第1次石油危機)
  • ▶Chủ nghĩa chống Keynes (Friedman) (反ケインズ主義) (p.143)
• ▶Thúc đẩy tự do hóa kinh tế, v.v. (Chính phủ nhỏ (小さな政府)).
  • ▶Kinh tế học Reagan (Reaganomics) (レーガノミクス) của Mỹ, Chủ nghĩa Thatcher (Thatcherism) (サッチャリズム) của Anh, Cải cách hành chính và tài chính (行政・財政改革) của nội các Nakasone Yasuhiro (中曽根康弘) tại Nhật Bản (p.187)

Chủ nghĩa tự do mới (新自由主義)
(Nhà nước bảo thủ mới)

〔図表: 資本主義経済の変遷〕

Kinh tế xã hội chủ nghĩa

Sự hình thành của kinh tế xã hội chủ nghĩa

Sau Cách mạng công nghiệp, trong quá trình chủ nghĩa tư bản phát triển, sự chênh lệch giàu nghèo, mâu thuẫn giữa nhà tư bản và người lao động đã trở thành những vấn đề lớn.

Vào giữa thế kỷ 19, nhà tư tưởng người Đức Marx trong tác phẩm 'Tư bản luận' (『資本論』) đã phê phán chủ nghĩa tư bản, và khẳng định rằng xã hội tư bản chủ nghĩa nhất định sẽ chuyển sang xã hội xã hội chủ nghĩa, và xa hơn nữa là xã hội cộng sản chủ nghĩa. Người đã phát triển tư tưởng của Marx là Lenin (với tác phẩm 'Chủ nghĩa đế quốc, giai đoạn tột cùng của chủ nghĩa tư bản' (『帝国主義論』)). Lenin đã lãnh đạo Cách mạng Tháng Mười Nga vào năm 1917, khai sinh ra nhà nước xã hội chủ nghĩa đầu tiên trên thế giới (⇨tr.116).

Đặc điểm của kinh tế xã hội chủ nghĩa

Kinh tế xã hội chủ nghĩa là một hệ thống kinh tế nhằm mục tiêu xây dựng một xã hội bình đẳng, xóa bỏ mâu thuẫn giữa nhà tư bản và người lao động.

• ① Công hữu hóa tư liệu sản xuất (生産手段の公有)… Nhà nước hoặc tập thể sở hữu tư liệu sản xuất.
• ② Kinh tế kế hoạch (計画経済)… Nhà nước quản lý các hoạt động kinh tế và không chấp nhận cạnh tranh tự do.
  • Kế hoạch 5 năm lần thứ nhất của Liên Xô (1928〜32), Kế hoạch 5 năm lần thứ hai (1933〜37)
• ③ Cấm lợi nhuận tư nhân (私的利潤の禁止)… Lợi nhuận thuộc về nhà nước hoặc hợp tác xã, và được phân chia bình đẳng cho người lao động.

Vấn đề và biện pháp khắc phục của kinh tế xã hội chủ nghĩa

Trong kinh tế xã hội chủ nghĩa, do sự không hoàn hảo và thất bại của kế hoạch, đã xảy ra tình trạng thiếu hụt hàng hóa và lạm phát (インフレ). Ngoài ra, việc phân phối lợi nhuận bình đẳng đã làm giảm động lực lao động, dẫn đến năng suất giảm sút và hiệu quả kinh tế suy yếu. Vì vậy, các nước như Liên Xô cũ và Trung Quốc đã bắt đầu áp dụng một phần nguyên tắc thị trường và kinh tế kế hoạch phân quyền.

Các học thuyết kinh tế chính

Chủ nghĩa trọng thương và Chủ nghĩa trọng nông (thế kỷ 16-18)

Tại châu Âu dưới chế độ quân chủ chuyên chế, tư tưởng chủ nghĩa trọng thương (重商主義), cho rằng sự giàu có của quốc gia và xã hội chỉ có thể đạt được thông qua lợi nhuận từ thương mại, đã chiếm ưu thế. Vì vậy, các chính sách bảo hộ công nghiệp trong nước nhằm tăng cường xuất khẩu đã được áp dụng. Nhà kinh tế học tiêu biểu của chủ nghĩa trọng thương là Thomas Mun (1571~1641年).

Ngược lại, Quesnay (1694~1774年) đã chủ trương chủ nghĩa trọng nông (重農主義), cho rằng sự giàu có của quốc gia và xã hội chỉ có thể đạt được thông qua sản xuất nông nghiệp.

Kinh tế học cổ điển và Trường phái lịch sử (cuối thế kỷ 18 - thế kỷ 19)･･･Chủ nghĩa tư bản công nghiệp

Sau Cách mạng Công nghiệp, khi chủ nghĩa tư bản phát triển, kinh tế học cổ điển (古典派経済学) đã phát triển, phê phán chủ nghĩa trọng thương với các chính sách bảo hộ, và chủ trương chủ nghĩa tự do kinh tế (自由放任主義) cùng thương mại tự do (自由貿易) dưới nền kinh tế tự do (自由主義経済).

Adam Smith (1723~90年) trong tác phẩm 『Của cải của các quốc gia (国富論)』 đã lập luận rằng nếu để các hoạt động kinh tế tự do, thị trường sẽ tự nhiên duy trì cân bằng nhờ "bàn tay vô hình (神の見えざる手)" (chủ nghĩa tự do kinh tế〈laissez-faire〉). Ông cũng cho rằng nhà nước không nên can thiệp vào các hoạt động kinh tế của người dân mà chỉ nên giới hạn trong các hoạt động tối thiểu cần thiết như quốc phòng, tư pháp và công trình công cộng (chính phủ nhỏ (小さな政府)).

Malthus (1766~1834年) trong tác phẩm 『Luận về nguyên lý dân số (人口論)』 đã lập luận rằng lương thực tăng theo cấp số cộng (1→2→3･･･) nhưng dân số tăng theo cấp số nhân (1→2→4→8→16･･･), do đó cần phải kiểm soát dân số. Ricardo (1772~1823年) trong tác phẩm 『Nguyên lý kinh tế chính trị và thuế khóa (経済学及び課税の原理)』 đã chủ trương thương mại tự do (自由貿易) dựa trên thuyết chi phí sản xuất so sánh (比較生産費説) (p.197).

Đối lại với kinh tế học cổ điển này, List của Đức (1789~1846年), nhân vật trung tâm của trường phái lịch sử, đã lập luận rằng các ngành công nghiệp đang phát triển chậm cần có thương mại bảo hộ (保護貿易).

Trường phái kinh tế học hiện đại (thế kỷ 20)

Do Đại khủng hoảng thế giới (世界恐慌) năm 1929 (p.121), xã hội tư bản đã phải đối mặt với suy thoái nghiêm trọng và thất nghiệp.

Vì vậy, Keynes (1883~1946年) trong tác phẩm 『Lý thuyết tổng quát về việc làm, lãi suất và tiền tệ (雇用・利子および貨幣の一般理論)』 đã lập luận rằng để phục hồi kinh tế và giảm số người thất nghiệp, chính phủ nên can thiệp vào thị trường bằng cách thực hiện các khoản đầu tư công và tăng cầu có khả năng chi trả (tạo ra cầu hiệu dụng (有効需要の創出), chính phủ lớn (大きな政府)).

Tuy nhiên, để tạo ra cầu hiệu dụng, nhà nước phát hành trái phiếu chính phủ và tăng lượng tiền tệ để thực hiện đầu tư công, công trình công cộng, điều này tiềm ẩn nguy cơ thâm hụt ngân sách. Vì vậy, Friedman (1912~2006年) trong tác phẩm 『Tự do lựa chọn (選択の自由)』 đã chủ trương khôi phục chủ nghĩa tự do kinh tế (chính phủ nhỏ (小さな政府)) và cho rằng sự ổn định kinh tế có thể đạt được bằng cách cung cấp lượng tiền tệ phù hợp với tăng trưởng kinh tế (chủ nghĩa tiền tệ (マネタリズム)). Ngoài ra,

Schumpeter (1883~1950) đã khẳng định rằng động lực của sự phát triển kinh tế nằm ở đổi mới công nghệ (技術革新) (innovation).

Các tư tưởng kinh tế chính

Ⅲ現代の経済 1 経済体制

問1 Chọn một phát biểu đúng về kinh tế tư bản chủ nghĩa (資本主義経済) trong số ①~④ dưới đây.

• Adam Smith đã phê phán chính sách bảo hộ trọng thương (重商主義), coi trọng cơ chế thị trường (市場メカニズム) và chủ trương chính sách tự do kinh doanh (自由放任).
• Friedman đã phê phán chủ nghĩa tự do kinh doanh (自由放任主義) và chủ trương rằng để đạt được toàn dụng lao động (完全雇用), chính phủ nên thực hiện chính sách tích cực tạo ra tổng cầu hiệu dụng (有効需要).
• Vào nửa cuối những năm 1970, khi lạm phát đình trệ (スタグフレーション) trở nên nghiêm trọng, chính sách tân tự do (新自由主義) coi trọng thị trường đã bị phê phán, và chính sách quản lý tổng cầu (総需要) bắt đầu được theo đuổi.
• Vào những năm 1990, do kết quả của việc theo đuổi chính sách tân tự do (新自由主義), quy mô tài chính (財政) của các nước phát triển đã giảm gần một nửa.

注) Adam Smith (Adam Smith), Friedman (Milton Friedman),

lạm phát đình trệ (stagflation)

(2006年度-第1回)

問2 Chọn một phát biểu đúng về kinh tế xã hội chủ nghĩa (社会主義経済) trong số ①~④ dưới đây.

• Kinh tế xã hội chủ nghĩa (社会主義経済) lần đầu tiên xuất hiện ở Liên Xô (USSR) sau Chiến tranh thế giới thứ hai (WWII) như một phương tiện để khắc phục mâu thuẫn của chủ nghĩa tư bản.
• Đặc điểm của kinh tế Liên Xô là sở hữu xã hội về tư liệu sản xuất (生産手段) và kinh tế thị trường (市場経済) theo chỉ thị của nhà nước.
• Ngay cả khi Đại khủng hoảng kinh tế thế giới (世界大恐慌) năm 1929 lan rộng, kinh tế Liên Xô vẫn đạt được tăng trưởng kinh tế.
• Ở Liên Xô, đất đai và các ngành công nghiệp chủ chốt (基幹産業) đã được quốc hữu hóa (国有化), kinh tế kế hoạch (計画経済) được thúc đẩy, nhưng người lao động đã được trao tự do di chuyển (移動の自由).

(2006年度-第1回)

問3 Chọn một yếu tố phù hợp nhất trong số ①~④ dưới đây mà Schumpeter (Joseph Schumpeter) đã xem xét là yếu tố quan trọng của phát triển kinh tế (経済発展).

• Hội nhập kinh tế (経済統合)
• Nâng cao trình độ công nghiệp (産業)
• Thương mại công bằng (フェアトレード)
• Đổi mới sáng tạo (イノベーション)

(2019年度-第1回)

問4 Chọn một trong các lựa chọn từ ① đến ④ sau đây, là mô tả đúng về các tác phẩm và luận điểm của các nhà kinh tế học.

• ① Adam Smith (Adam Smith) đã viết tác phẩm "Lý thuyết về dân số" (人口論) (An Essay on the Principle of Population), và chủ trương phát triển công nghiệp trong nước cùng thương mại tự do.
• ② David Ricardo (David Ricardo) đã viết tác phẩm "Nguyên lý kinh tế chính trị và thuế khóa" (経済学及び課税の原理) (On the Principles of Political Economy and Taxation), và chủ trương thương mại tự do dựa trên thuyết chi phí sản xuất so sánh (比較生産費説).
• ③ Karl Marx (Karl Marx) đã viết tác phẩm "Của cải của các quốc gia" (国富論) (An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations), và chủ trương rằng xã hội tư bản chủ nghĩa (資本主義社会) tất yếu sẽ chuyển đổi sang xã hội xã hội chủ nghĩa (社会主義社会).
• ④ J. M. Keynes (John Maynard Keynes) đã viết tác phẩm "Tư bản luận" (資本論) (Capital), và chủ trương thực hiện "chính phủ nhỏ" (小さな政府) coi trọng cơ chế tự điều chỉnh của thị trường.

(2009年度-第1回)

問5 Chọn một trong các lựa chọn từ ① đến ④ sau đây, là mô tả thích hợp nhất về chính sách mà J. M. Keynes (John Maynard Keynes) đã chủ trương.

• ① Đã chủ trương chính sách tự do kinh doanh (自由放任政策) coi trọng cơ chế tự điều chỉnh của thị trường.
• ② Đã chủ trương chính phủ thực hiện kinh tế kế hoạch (計画経済).
• ③ Đã chủ trương "chính phủ nhỏ" (小さな政府) để đạt được việc làm đầy đủ (完全雇用).
• ④ Đã chủ trương chính sách tạo ra tổng cầu hiệu dụng (有効需要) để giải quyết suy thoái kinh tế (不況).

(2008年度-第2回)