4 Nhật Bản hiện đại hóa và châu Á

● Hiện đại hóa Nhật Bản

Mở cửa đất nước

Ở Nhật Bản, từ giữa thế kỷ 17 trở đi, Mạc phủ Edo (1603~1867) đã thực hiện chính sách bế quan tỏa cảng (鎖国政策) đóng cửa giao thương với các quốc gia khác, ngoại trừ Hà Lan, Trung Quốc, Triều Tiên và Ryukyu (Okinawa). Tuy nhiên, vào năm 1853, Perry của Mỹ đã dẫn đầu hạm đội tàu hơi nước (thuyền đen) đến và yêu cầu mở cửa đất nước dựa trên sức mạnh quân sự. Do đó, năm sau, Mạc phủ đã ký Hiệp ước Hòa bình và Hữu nghị Nhật – Mỹ (日米和親条約) và mở cửa hai cảng Shimoda và Hakodate.

Năm 1858, Hiệp ước Hữu nghị và Thương mại Nhật – Mỹ (日米修好通商条約) đã được ký kết với Harris, Tổng lãnh sự đầu tiên của Mỹ (người đứng đầu lãnh sự quán thực hiện việc thúc đẩy thương mại và bảo hộ công dân của nước mình ở nước ngoài), và năm sau, Yokohama cùng các cảng khác được mở cửa, thương mại bắt đầu (tr.176). Tiếp đó, Nhật Bản cũng ký các hiệp ước tương tự với Anh và các nước khác. Những hiệp ước này là các hiệp ước bất bình đẳng (不平等条約) vì ① Nhật Bản không có quyền tự chủ về thuế quan (関税自主権) (quyền tự quyết định mức thuế quan của nước mình), và ② công nhận quyền tài phán lãnh sự (領事裁判権) (quyền người nước ngoài được xét xử theo luật pháp của nước họ) cho người nước ngoài. Do đó, sau này, việc sửa đổi (改正) các hiệp ước bất bình đẳng đã trở thành mục tiêu ngoại giao lớn của Nhật Bản.

Chính sách tập trung hóa quyền lực và hiện đại hóa của chính phủ Minh Trị

Chính phủ Minh Trị, được thành lập vào cuối năm 1867 thay thế Mạc phủ Edo, đã tổ chức lại bộ máy lấy Thiên hoàng làm trung tâm và thiết lập chế độ tập trung quyền lực (Minh Trị Duy tân (明治維新)).

Ngoài ra, để xây dựng một quốc gia hiện đại, chính phủ Minh Trị đã phát triển kinh tế và tăng cường sức mạnh quân sự (Phú quốc cường binh (富国強兵)). Để làm được điều đó, họ đã du nhập các thể chế kinh tế và công nghệ tiên tiến của châu Âu và Mỹ, thúc đẩy chính sách khuyến khích công nghiệp (殖産興業政策) nhằm phát triển các ngành công nghiệp hiện đại trong những năm 1870-1880, và thành lập các nhà máy do nhà nước quản lý (nhà máy do chính phủ Minh Trị điều hành) như nhà máy dệt lụa (sản xuất tơ sống) (tr.177).

Thành lập nhà nước lập hiến

Trong bối cảnh phong trào Dân quyền Tự do (自由民権運動) đòi hỏi thành lập Quốc hội và ban hành hiến pháp ngày càng dâng cao, chính phủ đã xúc tiến việc chuẩn bị soạn thảo hiến pháp, tập trung vào Itō Hirobumi (伊藤博文). Năm 1885, chế độ nội các (内閣制度) được áp dụng, và Itō Hirobumi (伊藤博文) trở thành Thủ tướng đầu tiên (tr. 236). Sau đó, vào năm 1889, Hiến pháp Đại Nhật Bản Đế quốc (大日本帝国憲法) (Hiến pháp Minh Trị) đã được ban hành, dựa trên Hiến pháp Đức (ドイツ憲法) (tr.221). Đây là hiến pháp hiện đại đầu tiên ở Đông Á.

Itō Hirobumi
(1841-1909)

● Nhật Bản tiến vào châu Á

Quan hệ với Trung Quốc và Triều Tiên

Năm 1871, Nhật Bản đã ký kết Hiệp ước Hữu nghị Nhật-Thanh (日清修好条規) với Trung Quốc (Thanh). Đây là hiệp ước bình đẳng đầu tiên mà Nhật Bản ký với một quốc gia nước ngoài.

Mặt khác, Triều Tiên đang thực hiện chính sách bế quan tỏa cảng, và tại Nhật Bản, nơi muốn thiết lập quan hệ ngoại giao với Triều Tiên, lý thuyết Chinh Hàn (征韓論) đòi mở cửa Triều Tiên bằng vũ lực đã dâng cao. Lấy sự kiện Sự kiện Ganghwa (江華島事件) xảy ra do khiêu khích Triều Tiên làm khởi điểm, năm 1876, Nhật Bản đã ký kết Hiệp ước Hữu nghị Nhật-Triều (日朝修好条規) (Hiệp ước Ganghwa), một hiệp ước bất bình đẳng (不平等条約) đối với Triều Tiên, buộc Triều Tiên mở cửa.

Chiến tranh Nhật-Thanh

Sau đó, trong nội bộ Triều Tiên, cuộc đối đầu và xung đột giữa phe thân Trung Quốc ủng hộ Trung Quốc và phe thân Nhật Bản ủng hộ Nhật Bản tiếp diễn, quan hệ giữa Nhật Bản và Trung Quốc cũng xấu đi vì vấn đề Triều Tiên.

Trong bối cảnh đó, lấy cuộc Chiến tranh Nông dân Giáp Ngọ (甲午農民戦争) do nông dân Triều Tiên khởi xướng vào năm 1894 làm khởi điểm, Chiến tranh Nhật-Thanh (日清戦争) (1894-95) đã bùng nổ. Nhật Bản với trang bị quân sự hiện đại đã chiến thắng Trung Quốc, và năm 1895, một hiệp ước hòa bình (講和条約) đã được ký kết tại Shimonoseki (Hiệp ước Shimonoseki). Nhật Bản đã nhận được một khoản bồi thường chiến tranh lớn (tiền mà quốc gia bại trận trả cho quốc gia chiến thắng) từ Trung Quốc, ngoài ra còn giành được Đài Loan và Bán đảo Liêu Đông (遼東半島).

Sự phân chia Trung Quốc của các cường quốc

Khi Trung Quốc thất bại trong Chiến tranh Nhật-Thanh, từ năm 1898 đến năm sau đó, việc phân chia Trung Quốc của các cường quốc đã diễn ra. Vì lý do này, Trung Quốc đã phát động phong trào bài ngoại nhằm trục xuất người nước ngoài, và năm 1900, đã tuyên chiến với các cường quốc nhưng thất bại (Sự biến Bắc Thanh (北清事変)).

Sau đó, tại Trung Quốc, năm 1911, Cách mạng Tân Hợi (辛亥革命) đã bùng nổ. Năm 1912, chính phủ Trung Hoa Dân Quốc (中華民国) với Tôn Trung Sơn (孫文) làm Đại Tổng thống lâm thời đã được thành lập, và triều Thanh đã sụp đổ.

〔図表: 列強による中国分割〕

Chiến tranh Nga-Nhật

Khi Nhật Bản giành được Bán đảo Liêu Đông theo Hiệp ước Shimonoseki, Nga (ロシア), quốc gia đang thúc đẩy chính sách nam tiến, đã mời Pháp và Đức (フランス・ドイツ) cùng yêu cầu Nhật Bản trả lại Bán đảo Liêu Đông cho Trung Quốc (Can thiệp Tam quốc (三国干渉)). Nhật Bản đã chấp nhận yêu cầu này, nhưng trong nước, sự thù địch đối với Nga đã gia tăng. Hơn nữa, Nga đã lợi dụng Sự biến Bắc Thanh để chiếm đóng Mãn Châu, khu vực đông bắc Trung Quốc bao gồm Lữ Thuận và Đại Liên.

chiếm đóng các tỉnh và không rút quân khỏi Mãn Châu ngay cả sau sự biến.

Để đối phó với chính sách Nam tiến của Nga, năm 1902, Nhật Bản đã ký Hiệp ước Đồng minh Anh-Nhật (日英同盟協約) với Anh, quốc gia cũng lo sợ chính sách Nam tiến của Nga. Năm 1904, Chiến tranh Nga-Nhật (日露戦争) (1904~1905) đã nổ ra giữa Nhật Bản và Nga. Tuy nhiên, Nhật Bản đã mất nhiều binh lực, tài chính và vật chất đều thiếu thốn, còn Nga cũng xảy ra cách mạng trong nước và không thể tiếp tục chiến tranh. Do đó, vào năm 1905, với sự trung gian của Tổng thống Mỹ Theodore Roosevelt, Hiệp ước Portsmouth đã được ký kết. Theo hiệp ước này, Nhật Bản đã giành được quyền thuê (租借権) (quyền thuê lãnh thổ của nước khác) ở Lữ Thuận (旅順) và Đại Liên (大連), cũng như phần phía nam vĩ tuyến 50 độ của Sakhalin (樺太), nhưng không thu được bồi thường chiến phí.

Nhật Bản tiến ra đại lục

Nhật Bản, sau khi chiến thắng Chiến tranh Nga-Nhật, đã đẩy mạnh việc tiến vào bán đảo Triều Tiên. Năm 1905, biến Hàn Quốc thành quốc gia bảo hộ, và năm 1910, ký kết Hiệp ước Sáp nhập Hàn Quốc (韓国併合条約) và biến nước này thành thuộc địa. Sau đó, Nhật Bản đặt Tổng đốc phủ Triều Tiên (朝鮮総督府) tại Hàn Quốc để cai trị Triều Tiên.

Ngoài ra, sau Hiệp ước Portsmouth, để mở rộng ảnh hưởng tại Mãn Châu, Nhật Bản đã thành lập Công ty Đường sắt Nam Mãn Châu (Mantetsu) (南満州鉄道株式会社(満鉄)) tại Mãn Châu và đặt quân đội Nhật Bản (sau này là Đạo quân Quan Đông (関東軍)) làm lực lượng bảo vệ đường sắt. Sau Chiến tranh Nga-Nhật, Mỹ đã phản đối việc Nhật Bản độc chiếm lợi ích ở Nam Mãn Châu bằng cách kêu gọi chính sách Mở cửa (門戸開放), và các phong trào bài trừ người nhập cư Nhật Bản (日本人移民の排斥運動) cũng diễn ra ở Mỹ, khiến quan hệ giữa Nhật Bản và Mỹ xấu đi.

Mặt khác, để đối phó với việc Mỹ tiến vào Mãn Châu, quan hệ giữa Nhật Bản và Nga trở nên hợp tác, và từ năm 1907 đến năm 1916, Hiệp ước Nga-Nhật (日露協約) đã được ký kết 4 lần.

Sửa đổi hiệp ước

Việc sửa đổi các hiệp ước bất bình đẳng (不平等条約) (tr. 110) như Hiệp ước Hữu nghị và Thương mại Nhật-Mỹ (日米修好通商条約) là một mục tiêu ngoại giao lớn, nhưng các cuộc đàm phán đã không tiến triển dễ dàng. Tuy nhiên, khi Nga bắt đầu xây dựng Đường sắt xuyên Siberia (シベリア鉄道) từ năm 1891, Anh đã tiếp cận Nhật Bản để bảo vệ lợi ích của mình ở Đông Á. Năm 1894, ngay trước khi Chiến tranh Thanh-Nhật (日清戦争) bùng nổ, một hiệp ước mới đã được ký kết với Anh, loại bỏ quyền tài phán lãnh sự (領事裁判権). Ngoài ra, vào năm 1911, sau Chiến tranh Nga-Nhật, quyền tự chủ về thuế quan (関税自主権) đã được khôi phục hoàn toàn, và việc sửa đổi hiệp ước đã được hoàn thành.

Chiến tranh Thanh-Nhật (日清戦争)

(1894~95)

• Xung đột giữa Nhật Bản và nhà Thanh (清) liên quan đến Triều Tiên (朝鮮)
• Khởi nguồn từ Chiến tranh Nông dân Giáp Ngọ (甲午農民戦争)
• Hòa đàm bằng Hiệp ước Shimonoseki (下関条約)

Can thiệp của Ba Nước (三国干渉)

(1895)

• Hoàn trả Bán đảo Liêu Đông (遼東半島)

Phân chia Trung Quốc (中国分割)

• Nga tiến vào Mãn Châu (満州)

Chiến tranh Nga-Nhật (日露戦争)

(1904~05)

• Ký kết Hiệp ước Liên minh Anh-Nhật (日英同盟協約) với Anh
• Hòa đàm bằng Hiệp ước Portsmouth (ポーツマス条約)

▲ Diễn biến từ Chiến tranh Thanh-Nhật (日清戦争) đến Chiến tranh Nga-Nhật (日露戦争)

II Lịch sử 4 Nhật Bản hiện đại hóa và châu Á

Đáp án tr.122

Câu 1 Chọn một trong các nội dung phù hợp nhất sau đây từ ①~④ về Hiệp ước Hữu nghị và Thương mại Nhật-Mỹ (日米修好通商条約) được ký kết vào năm 1858.

• Khi Nhật Bản bị các cường quốc châu Âu tấn công, Hoa Kỳ sẽ bảo vệ Nhật Bản.
• Hoa Kỳ thuê Nagasaki và Kobe trong 99 năm làm các cảng dùng cho thương mại.
• Thương mại chỉ giới hạn cho các nhà kinh doanh được cấp phép, và các mặt hàng thương mại cũng chỉ giới hạn ở thực phẩm.
• Tội phạm do người Mỹ cư trú tại Nhật Bản gây ra đối với người Nhật sẽ do lãnh sự Hoa Kỳ xét xử dựa trên luật pháp của Hoa Kỳ. (Năm 2011 - Lần 2)

Câu 2 Chọn một trong các mô tả phù hợp nhất sau đây từ ①~④ về chính sách của chính phủ Nhật Bản ngay sau Minh Trị Duy tân (明治維新).

• Dưới khẩu hiệu "Khuyến khích công nghiệp" (殖産興業), chính phủ đã thành lập các nhà máy do nhà nước quản lý như nhà máy dệt lụa và nhà máy kéo sợi.
• Cử đoàn khảo sát đến Anh, chuẩn bị cho việc ban hành hiến pháp và thành lập Quốc hội (国会).
• Để tăng cường sự ủng hộ đối với các chính sách của chính phủ, đã khuyến khích thành lập các đảng phái chính trị.
• Chú trọng chính trị trong nước, theo gương Hoa Kỳ, áp dụng Học thuyết Monroe (Monroe Doctrine). (Năm 2005 - Lần 2)

Câu 3 Chọn một trong các mô tả phù hợp nhất sau đây từ ①~④ về tình hình châu Á sau Chiến tranh Thanh-Nhật (First Sino-Japanese War).

• Hoa Kỳ yêu cầu Triều Tiên (Korea) mở cửa đất nước và buộc họ ký các hiệp ước bất bình đẳng.
• Anh giành được quyền thuê Hồng Kông (Hong Kong) từ Trung Quốc.
• Pháp yêu cầu bảo toàn lãnh thổ và cơ hội bình đẳng cho Trung Quốc.
• Nga giành được quyền thuê và quyền xây dựng đường sắt tại khu vực Mãn Châu (Manchuria). (Năm 2012 - Lần 1)

Câu 4 Chọn một trong các câu ①~④ dưới đây mô tả chính xác nhất về mối quan hệ giữa Nhật Bản và các nước khác sau khi Chiến tranh Nga-Nhật (Russo-Japanese War) kết thúc.

• Đức đã ký một liên minh quân sự với Nhật Bản để đối phó với sức mạnh quân sự của Pháp và Nga.
• Xung đột vũ trang với Nga vẫn tiếp diễn ở Mãn Châu (Manchuria) ngay cả sau khi ký kết hiệp ước hòa bình.
• Anh đã đề nghị chấm dứt Liên minh Anh-Nhật vì cho rằng mối đe dọa từ Nga đã được loại bỏ.
• Mối quan hệ giữa Nhật Bản và Hoa Kỳ xấu đi, chẳng hạn như phong trào bài trừ người nhập cư Nhật Bản đã nổ ra ở Hoa Kỳ, quốc gia chủ trương chính sách mở cửa.

(2014年度-第2回)

Câu 5 Đọc đoạn văn sau và trả lời các câu hỏi (1), (2) dưới đây.

Vào nửa sau thế kỷ 19, Nhật Bản bắt đầu xây dựng một quốc gia hiện đại. Nhiều luật khác nhau đã được ban hành, và vào năm 1889, Hiến pháp (憲法) đã được ban bố. Việc hoàn thiện cơ chế của một nhà nước pháp quyền (法治国家) là điều cần thiết để sửa đổi các hiệp ước đã ký vào cuối thời Mạc phủ (幕末).

(1) Liên quan đến phần gạch chân 1, chọn một trong các câu ①~④ dưới đây mô tả chính xác nhất về Hiến pháp này.

• Dựa trên chủ nghĩa bình đẳng, quy định rõ ràng về bình đẳng giới.
• Là hiến pháp đầu tiên trên thế giới quy định rõ ràng về việc đảm bảo quyền xã hội (社会権).
• Áp dụng chế độ liên bang (連邦制) để phân tán quyền lực.
• Là hiến pháp hiện đại đầu tiên ở Đông Á (East Asia) và áp dụng chế độ quân chủ lập hiến (立憲君主制).

(2) Liên quan đến phần gạch chân 2, tại sao chính phủ lại đặt mục tiêu sửa đổi các hiệp ước? Chọn một trong các câu ①~④ dưới đây là lý do thích hợp nhất.

• Vì đã cho phép quân đội nước ngoài đồn trú với lý do duy trì an ninh trật tự trong nước.
• Vì Nhật Bản không có quyền tự chủ về thuế quan (関税自主権) và đã công nhận quyền tài phán lãnh sự (領事裁判権) cho người nước ngoài.
• Vì các khu vực như Yokohama và Kobe bị buộc phải cho thuê (租借).
• Vì việc bổ nhiệm người nước ngoài làm cố vấn chính phủ (政府顧問) trong nội các là bắt buộc.

(2010年度-第1回)