Thương mại và cán cân thanh toán quốc tế

Phân công lao động quốc tế

Trong xã hội quốc tế, các quốc gia xuất khẩu những mặt hàng mà nước khác không có hoặc có giá rẻ hơn, tạo ra lợi ích chung, hình thành nên **phân công lao động quốc tế (国際分業)**. Phân công lao động bao gồm **phân công lao động ngang (水平的分業)**, là việc các quốc gia có trình độ kinh tế tương đương như giữa các nước phát triển hoặc giữa các nước đang phát triển tiến hành thương mại với nhau, và **phân công lao động dọc (垂直的分業)**, là việc các quốc gia có trình độ kinh tế khác nhau như giữa nước phát triển và nước đang phát triển tiến hành thương mại với nhau (tr.260).

Các hình thức thương mại

Các hình thức thương mại bao gồm **thương mại tự do (自由貿易)**, là việc tự do giao thương mà không chịu sự kiểm soát hay bảo hộ của nhà nước, và **thương mại bảo hộ (保護貿易)**, là việc áp đặt thuế quan cao đối với hàng nhập khẩu hoặc thực hiện các biện pháp hạn chế nhập khẩu để bảo vệ ngành công nghiệp trong nước.

Ricardo (リカード) của Anh, trong tác phẩm 'Nguyên lý kinh tế chính trị và thuế khóa' (『経済学及び課税の原理』), đã đề xướng **thuyết chi phí sản xuất so sánh (比較生産費説)**, cho rằng các quốc gia nên sản xuất những mặt hàng là thế mạnh của mình và cả hai bên sẽ cùng có lợi thông qua thương mại, đồng thời ông cũng chủ trương **thương mại tự do (自由貿易)**.

Thuyết chi phí sản xuất so sánh

Thuyết chi phí sản xuất so sánh là gì? Hãy cùng xem xét ví dụ về sản xuất và thương mại vải len (ラシャ -毛織物) và rượu vang của hai quốc gia Anh và Bồ Đào Nha.

Đầu tiên, hãy nhìn vào bảng phía trên bên phải để so sánh xem ở mỗi quốc gia, mặt hàng nào có thể sản xuất 1 đơn vị với ít lao động hơn.

*Lưu ý: Không so sánh giữa các quốc gia với nhau, mà là so sánh trong từng quốc gia xem mặt hàng nào có thể sản xuất 1 đơn vị với ít lao động hơn!

Khi đó, Anh có lợi thế về vải len (ラシャ), còn Bồ Đào Nha có lợi thế về rượu vang. Nếu Anh tập trung sản xuất vải len (ラシャ) và Bồ Đào Nha tập trung sản xuất rượu vang bằng toàn bộ lực lượng lao động của mình (**chuyên môn hóa (特化)**), năng suất sẽ tăng lên như bảng giữa bên phải.

Nếu trao đổi chúng với nhau, cả hai quốc gia có thể cùng có lợi như bảng dưới bên phải.

〔図表: 貿易後の生産と消費〕

Cán cân thanh toán quốc tế của các quốc gia chính (Năm 2022)

（Trích từ 『Niên giám thống kê thế giới 2023/24』）

Dự trữ ngoại hối của các quốc gia chính (Lượng ngoại tệ nắm giữ)

（Trích từ 『Niên giám thống kê thế giới 2023/24』）

『Cách đọc Bảng thống kê cán cân thanh toán quốc tế』

Hãy cùng xem Bảng tổng hợp cán cân thanh toán quốc tế của Nhật Bản năm 2021 và 2022.

（Trích từ 『Niên giám thống kê thế giới 2023/24』）

Cán cân vãng lai (経常収支)･･･Vào năm 2022, do ảnh hưởng của giá nguyên vật liệu tăng vọt và đồng yên yếu (円安), cán cân này đã giảm đáng kể so với năm 2021.

• ①Cán cân thương mại (貿易収支)･･･Do giá năng lượng và các yếu tố khác tăng vọt khiến kim ngạch nhập khẩu tăng đáng kể so với năm trước, dẫn đến mức thâm hụt lớn nhất trong lịch sử.
• ②Cán cân dịch vụ (サービス収支)･･･Do các hạn chế nhập cảnh vẫn tiếp diễn như một biện pháp đối phó với dịch bệnh COVID-19 (新型コロナウイルス感染症), thu nhập từ du lịch không tăng trưởng, dẫn đến thâm hụt tăng lên.
• ③Cán cân thu nhập sơ cấp (第一次所得収支)･･･Trong bối cảnh đồng yên yếu (円安), lãi suất từ đầu tư ra nước ngoài (海外投資) và cổ tức nhận được từ các công ty con ở nước ngoài, v.v. đã tăng lên, dẫn đến mức tăng đáng kể so với năm trước và trở thành mức thặng dư lớn nhất trong lịch sử.

Cán cân tài chính (金融収支)･･･Cùng với thặng dư cán cân vãng lai, tài sản ròng (純資産) (tài sản không có nghĩa vụ hoàn trả) đã tăng lên, nhưng tốc độ tăng trưởng đã thu hẹp.

• ④Dự trữ ngoại hối (外貨準備)･･･Do diễn biến đồng yên yếu và đồng đô la mạnh (円安・ドル高), việc Chính phủ và Ngân hàng Nhật Bản (日本銀行) đã thực hiện can thiệp ngoại hối bằng cách mua yên và bán đô la, cùng với việc Cục Dự trữ Liên bang (FRB) (連邦準備理事会) của Hoa Kỳ (tương đương với ngân hàng trung ương) đã hành động tăng lãi suất nhanh chóng nhằm kiềm chế lạm phát, v.v. đã ảnh hưởng và khiến dự trữ ngoại hối giảm đáng kể.

② Tỷ giá hối đoái (外国為替相場/外国為替レート) Điểm chính

Ngoại hối (外国為替)

Ngoại hối (外国為替) là một cơ chế thực hiện các giao dịch với các quốc gia có tiền tệ khác nhau thông qua thanh toán (chi trả) qua các tổ chức tài chính, thay vì trực tiếp bằng tiền mặt.

Trong thanh toán, người ta sử dụng hối phiếu ngoại tệ (外国為替手形), ủy thác việc thanh toán cho ngân hàng, nhờ đó tiền tệ của quốc gia mình và tiền tệ nước ngoài được trao đổi, và việc nhận hoặc thanh toán được thực hiện. Vào thời điểm này, cần phải trao đổi các loại tiền tệ khác nhau, tỷ lệ trao đổi đó được gọi là tỷ giá hối đoái (外国為替相場/外国為替レート), và nơi diễn ra việc trao đổi được gọi là thị trường ngoại hối (外国為替市場). Thị trường ngoại hối (外国為替市場) không có một sàn giao dịch cụ thể nào mà được giao dịch qua internet hoặc điện thoại.

Chế độ tỷ giá hối đoái cố định (固定相場制) và chế độ tỷ giá hối đoái thả nổi (変動相場制)

Về cách xác định tỷ giá hối đoái (外国為替相場), có hai loại: chế độ tỷ giá hối đoái cố định (固定相場制), trong đó tỷ lệ trao đổi tiền tệ được cố định, và chế độ tỷ giá hối đoái thả nổi (変動相場制), trong đó tỷ lệ trao đổi biến động.

Các yếu tố biến động của tỷ giá hối đoái (外国為替相場)

Trong chế độ tỷ giá hối đoái thả nổi (変動相場制), tỷ giá hối đoái (外国為替相場) về nguyên tắc biến động theo mối quan hệ cung và cầu tiền tệ trên thị trường ngoại hối (外国為替市場). Nếu cầu tăng, tỷ giá sẽ tăng; nếu cung tăng, tỷ giá sẽ giảm.

Biến động của tỷ giá hối đoái (外国為替相場) xảy ra do nhiều yếu tố khác nhau. Khi xem xét trường hợp giữa đồng Yên và đồng Đô la, sẽ như sau:

Yên mạnh (円高)･･･Giá trị tiền tệ của đồng Yên tăng. → Tỷ giá đồng Yên tăng.

• ① Cầu đồng Yên trên thị trường ngoại hối (外国為替市場) tăng.
• ② Cán cân thanh toán quốc tế của Nhật Bản thặng dư (黒字) → Đổi Đô la sang Yên để thanh toán.
• ③ Nhật Bản áp dụng chính sách lãi suất cao (高金利政策). ◆ Đổi Đô la sang Yên để gửi tiền.
• ④ Giá cả ở Mỹ tăng (上昇) ◆ Xuất khẩu của Nhật Bản tăng, làm tăng cầu đồng Yên.

〔図表: 円高時の為替レート〕

Yên yếu (円安)･･･Giá trị tiền tệ của đồng Yên giảm. → Tỷ giá đồng Yên giảm.

• ① Cầu đồng Đô la tăng (ドルの需要が増加) trên thị trường ngoại hối (外国為替市場).
• ② Cán cân thanh toán quốc tế của Nhật Bản thâm hụt (赤字) → Đổi Yên sang Đô la để thanh toán.
• ③ Mỹ áp dụng chính sách lãi suất cao (高金利政策). Đổi Yên sang Đô la để gửi tiền.
• ④ Giá cả ở Nhật Bản tăng (日本の物価が上昇) → Xuất khẩu của Nhật Bản giảm, làm giảm cầu đồng Yên.

〔図表: 円安時の為替レート〕

『Diễn biến tỷ giá hối đoái đồng Yên (円為替相場) (1984~2022)』

〔図表: 円為替相場の推移 (1984~2022年)〕

(Được biên soạn từ "Hình ảnh Nhật Bản 2023" (『日本のすがた2023』) và các nguồn khác)

• ①Do Thỏa thuận Plaza (プラザ合意) năm 1985 (tr. 187), đồng Yên (円) tăng giá (円高) nhanh chóng.
• ②Do bất ổn tài chính (金融不安) từ Khủng hoảng tiền tệ châu Á (アジア通貨危機) bắt đầu từ Thái Lan (タイ) vào năm 1997~98 (tr. 188, 203), đồng Yên (円) giảm giá (円安).
• ③Do bất ổn tài chính (金融不安) từ Khủng hoảng Lehman (リーマン・ショック) ở Mỹ (アメリカ) năm 2008 (tr. 189), vốn đổ vào đồng Yên Nhật (日本円) khiến đồng Yên (円) tăng giá (円高).

Ảnh hưởng của biến động tỷ giá hối đoái (外国為替相場)

Đồng Yên (円) tăng giá (円高) gây ra những ảnh hưởng sau đối với nền kinh tế Nhật Bản.

• ①Giá hàng hóa xuất khẩu của Nhật Bản tăng lên, sức cạnh tranh xuất khẩu giảm xuống.
  • ◆Lượng xuất khẩu giảm, lượng nhập khẩu tăng.
• ②Giá hàng hóa nhập khẩu của Nhật Bản giảm xuống, giá cả (物価) giảm xuống.
  • ◆Giá nguyên vật liệu giảm xuống, chi phí sản xuất giảm xuống.
• ③Sản phẩm Nhật Bản trở nên đắt hơn so với sản phẩm nước ngoài, hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp xấu đi.
  • ◆Một mặt, việc di chuyển nhà máy ra nước ngoài và đầu tư ở nước ngoài trở nên sôi động, mặt khác, ngành công nghiệp trong nước mất đi sức sống (hiện tượng rỗng ruột ngành công nghiệp (産業の空洞化)).
• ④Cán cân thanh toán quốc tế (国際収支) có xu hướng thâm hụt (赤字傾向), lượng tiền tệ trong nước giảm.
  • ◆Dẫn đến giảm phát và suy thoái (デフレ・不況).
• ⑤Chi phí du lịch nước ngoài giảm xuống.

Trong trường hợp đồng Yên (円) giảm giá (円安) thì ngược lại.

「Các đối tác thương mại chính của các quốc gia」

(Trích từ 『Niên giám thống kê thế giới 2023/24』)

Ⅲ Kinh tế hiện đại ⑨ Kinh tế quốc tế (1) - Thương mại và Tỷ giá hối đoái

Câu 1 Bảng dưới đây thể hiện chi phí cần thiết để sản xuất 1 đơn vị sản phẩm công nghiệp và nông sản của quốc gia A và quốc gia B. Để thúc đẩy phân công lao động quốc tế (国際分業) và thương mại (貿易), quốc gia A và quốc gia B nên đưa ra quyết định như thế nào? Hãy chọn một đáp án đúng nhất trong số ①~④ dưới đây.

• ① Quốc gia A có lợi thế so sánh (比較優位) ở cả sản phẩm công nghiệp và nông sản, nên quốc gia A sẽ tiến hành sản xuất cả hai loại sản phẩm này.
• ② Quốc gia A có lợi thế so sánh (比較優位) ở nông sản, và quốc gia B có lợi thế so sánh (比較優位) ở sản phẩm công nghiệp, nên quốc gia A sẽ chuyên môn hóa (特化する) vào sản xuất nông sản, còn quốc gia B sẽ chuyên môn hóa (特化する) vào sản phẩm công nghiệp.
• ③ Quốc gia A có lợi thế so sánh (比較優位) ở sản phẩm công nghiệp, và quốc gia B có lợi thế so sánh (比較優位) ở nông sản, nên quốc gia A sẽ chuyên môn hóa (特化する) vào sản phẩm công nghiệp, còn quốc gia B sẽ chuyên môn hóa (特化する) vào nông sản.
• ④ Quốc gia B có lợi thế so sánh (比較優位) ở cả sản phẩm công nghiệp và nông sản, nên quốc gia B sẽ tiến hành sản xuất cả hai loại sản phẩm này.

Câu 2 Khi tỷ giá hối đoái (為替) tăng giá đồng yên (円高), điều gì sẽ ảnh hưởng đến Nhật Bản? Hãy chọn một đáp án phù hợp nhất trong số ①~④ dưới đây.

• ① Giá nông sản trong nước tăng
• ② Sức cạnh tranh xuất khẩu của ngành sản xuất trong nước giảm
• ③ Lãi suất dài hạn (長期金利) tăng
• ④ Nhu cầu hàng nhập khẩu giảm

Câu 3 Yếu tố trong nước nào của Nhật Bản có khả năng nhất gây ra sự tăng giá đồng yên (円高) trên thị trường ngoại hối (外国為替市場)? Hãy chọn một đáp án phù hợp nhất trong số ①~④ dưới đây.

• ① Giá tiêu dùng (消費者物価) tăng
• ② Lãi suất (金利) tăng
• ③ Thặng dư thương mại (貿易黒字) giảm
• ④ Dự trữ ngoại hối (外貨準備高) giảm

Câu 4 Khi cán cân thanh toán quốc tế (国際収支) của một quốc gia như sau, cán cân tài chính (金融収支) sẽ là bao nhiêu? Hãy chọn đáp án đúng nhất từ ①~④ dưới đây.

• ① -140
• ② -40
• ③ +40
• ④ +140

(2018年度 - 第2回)

Câu 5 Biến động của tỷ giá hối đoái (為替相場) ảnh hưởng đến lợi nhuận doanh nghiệp (企業の収益). Một công ty Nhật Bản đã công bố dự báo kết quả kinh doanh (業績予想) tại khu vực đồng Euro (ユーロ圏) cho kỳ tới, với doanh số bán hàng tại địa phương là 500 triệu Euro và tỷ giá hối đoái dự kiến (想定為替レート) là 1 Euro = 120 Yên. Trong báo cáo tài chính (決算発表) một năm sau đó, doanh số bán hàng vẫn như dự kiến, nhưng tỷ giá hối đoái là 1 Euro = 140 Yên. Khi quy đổi sang Yên, kết quả kinh doanh thực tế đã thay đổi như thế nào so với dự kiến ban đầu? Hãy chọn đáp án đúng nhất từ ①~④ dưới đây.

• ① Tăng 50 ức Yên
• ② Tăng 100 ức Yên
• ③ Giảm 50 ức Yên
• ④ Giảm 100 ức Yên

(2016年度 - 第1回)

Câu 6 Hãy chọn mô tả phù hợp nhất về mối quan hệ giữa kinh tế quốc dân (国民経済) và tỷ giá hối đoái (為替相場) (so với đô la Mỹ (対USドル)), lấy Nhật Bản làm ví dụ, từ ①~④ dưới đây.

• ① Khi thâm hụt thương mại (貿易赤字) của Nhật Bản mở rộng, đồng Yên tăng giá (円高).
• ② Khi lãi suất (金利) của Nhật Bản giảm, đồng Yên tăng giá (円高).
• ③ Khi đồng Yên giảm giá (円安), năng lực cạnh tranh xuất khẩu (輸出競争力) của Nhật Bản suy yếu.
• ④ Khi lạm phát (物価の上昇) trong nước Nhật Bản tiếp tục, đồng Yên giảm giá (円安).

(2015年度 - 第2回)