Lãnh thổ và Môi trường của Nhật Bản

Lãnh thổ Nhật Bản

Lãnh thổ và Phân chia khu vực của Nhật Bản

Quần đảo Nhật Bản nằm ở phía đông lục địa Á-Âu, bao gồm 4 hòn đảo lớn là Hokkaido, Honshu, Shikoku, Kyushu và khoảng 14.000 hòn đảo khác (theo công bố của Cục Địa lý Quốc gia).

Diện tích lãnh thổ khoảng 380.000 km², trải dài khoảng 3000km từ Hokkaido đến Okinawa. Phạm vi lãnh thổ là: điểm cực đông là Minamitorishima (Tokyo), điểm cực tây là Yonagunijima (tỉnh Okinawa), điểm cực nam là Okinotorishima (Tokyo), và điểm cực bắc là Etorofu-tō (Lãnh thổ phương Bắc (北方領土)).

Cách phân chia khu vực phổ biến nhất của Nhật Bản là phương pháp chia thành 8 vùng là Hokkaido, Tohoku, Kanto, Chubu, Kinki, Chugoku, Shikoku, Kyushu. Ngoài ra, dựa vào phía Thái Bình Dương và phía Biển Nhật Bản, và lấy Fossa Magna – một đới đứt gãy (断層帯) (vùng địa hình và địa tầng bị dịch chuyển) chạy dọc theo trục bắc-nam của Honshu – làm ranh giới, cũng có thể chia thành Tây Nhật Bản và Đông Nhật Bản.

〔図表: 日本の国土と周辺国、主要な島の面積〕

Honshu > Hokkaido > Kyushu > Shikoku
(231.200km²) (78.400km²) (42.200km²) (18.800km²)

Các thành phố đa dạng của Nhật Bản

Ở Nhật Bản, có 47 tỉnh thành (都道府県) bao gồm 1 đô (Tokyo-to), 1 đạo (Hokkaido), 2 phủ (Kyoto-fu, Osaka-fu) và 43 tỉnh (ken), với nhiều thành phố lớn nhỏ khác nhau.

〔図表: 日本の地方区分〕

Các thành phố chính của Nhật Bản

• ① Sapporo là thành phố trung tâm của Hokkaido, nơi sản xuất các sản phẩm từ sữa và bia phát triển mạnh. Trước đây, nhiều người **Ainu (アイヌ民族)** (tr.265) đã sinh sống ở Hokkaido.
• ② Tokyo là thủ đô của Nhật Bản (từ năm 1869). Có dân số đô thị lớn nhất thế giới (khoảng 14 triệu người).
• ③ Yokohama có dân số đông nhất trong các thành phố, thị trấn và làng mạc của Nhật Bản. Phát triển thành một thành phố cảng quốc tế (tr.176).
• ④ Nagoya là trung tâm của **Vùng công nghiệp Chukyo (中京工業地帯)** (tr.84) và là thành phố lớn nhất vùng Chubu.
• ⑤ Kyoto là trung tâm văn hóa và thủ công mỹ nghệ, đã thịnh vượng như trung tâm của Nhật Bản trong hơn 1000 năm.
• ⑥ Osaka là thành phố trung tâm của Tây Nhật Bản, nơi thương mại, công nghiệp và tài chính phát triển mạnh.
• ⑦ Kobe phát triển thành cảng lớn nhất phương Đông. Chịu thiệt hại nặng nề trong **Đại địa chấn Hanshin-Awaji (阪神・淡路大震災)** (năm 1995) (tr.77).
• ⑧ Hiroshima Ngày 6 tháng 8 năm 1945, quân đội Mỹ đã thả **bom nguyên tử (原子爆弾)** (tr.125).
• ⑨ Fukuoka là thành phố trung tâm của Kyushu. Phát triển như cửa ngõ vào châu Á.
• ⑩ Nagasaki Ngày 9 tháng 8 năm 1945, tiếp theo Hiroshima, **bom nguyên tử (原子爆弾)** đã được thả xuống (tr.125). Trong thời kỳ bế quan tỏa cảng (鎖国) của thời Edo (1641~1854), đây là cảng thương mại quốc tế duy nhất trong nước.
• ⑪ Naha là thủ đô của Vương quốc Ryukyu (1429~1879). Okinawa bị Mỹ chiếm đóng trong Thế chiến thứ hai, nhưng đã được trả lại vào năm 1972 (tr.135).

▲Các thành phố chính của Nhật Bản

Phân bố dân số Nhật Bản

Dân số Nhật Bản tính đến năm 2023 là khoảng 124,44 triệu người, giảm khoảng 640 nghìn người so với năm trước.

Dân số Tokyo là khoảng 14 triệu người, chiếm khoảng 11% tổng dân số.

Ngoài ra, khoảng một nửa dân số cả nước sinh sống tại ba vùng đô thị lớn Tokyo, Nagoya và Osaka (Vùng Tokyo: Tokyo, Kanagawa, Saitama, Chiba; Vùng Nagoya: Aichi, Gifu, Mie; Vùng Osaka: Osaka, Nara, Hyogo), cho thấy dân số đang tập trung vào các vùng đô thị lớn. Mặt khác, số lượng **khu vực thưa dân (過疎地域)** có dân số giảm đang tăng lên, diện tích của chúng đạt khoảng 60% tổng diện tích đất liền của Nhật Bản. Tuy nhiên, chỉ có khoảng 9% tổng dân số sống ở đó. Như vậy, sự chênh lệch dân số giữa các vùng là rất lớn.

〔図表: 日本の三大都市50キロ圏の人口割合〕

※Vùng 50km là khu vực trong bán kính 50km tính từ trụ sở hành chính của mỗi thành phố (Tokyo là Tòa thị chính cũ).

(Trích từ "Hình ảnh Nhật Bản 2023")

• Hokkaido: Sapporo
• Honshu: Sendai, Saitama, Tokyo (khu vực đặc biệt), Kawasaki, Yokohama, Nagoya, Kyoto, Osaka, Kobe, Hiroshima
• Kyushu: Fukuoka

▲Các thành phố có dân số trên một triệu người (tính đến tháng 10 năm 2020)

(Được tạo từ "Niên giám Thống kê Nhật Bản Reiwa năm thứ 5" của Bộ Nội vụ và Truyền thông)

●Môi trường và khí hậu Nhật Bản

Môi trường tự nhiên Nhật Bản

▶Vùng núi Quần đảo Nhật Bản, thuộc **vành đai tạo núi Thái Bình Dương** (環太平洋造山帯) (tr.20), có nhiều núi, với địa hình núi chiếm khoảng **75%** diện tích đất liền. Ở khu vực trung tâm của Honshu, các dãy núi gồm những ngọn núi cao khoảng 3000m xếp liền nhau, được gọi là **dãy Alps Nhật Bản** (日本アルプス) hoặc **Mái nhà của Nhật Bản** (日本の屋根).

Với dãy Alps Nhật Bản (日本アルプス) làm ranh giới, ở phía Đông Nhật Bản, có nhiều dãy núi cao và hiểm trở chạy theo hướng Bắc-Nam. Ngược lại, ở phía Tây Nhật Bản, các vùng núi trải dài theo hướng Đông-Tây. Nhật Bản có **111** **núi lửa đang hoạt động** (活火山) trong nước, chiếm khoảng **10%** tổng số trên thế giới. Núi lửa đang hoạt động (活火山) là những núi lửa đã phun trào trong khoảng 10.000 năm qua, tập trung nhiều ở Hokkaido, Tohoku, Chubu và Kyushu, phân bố song song với các rãnh đại dương (海溝) (tr.68). Các núi lửa đang hoạt động chính bao gồm **núi Phú Sĩ** (富士山) (tỉnh Shizuoka, tỉnh Yamanashi) cao nhất Nhật Bản, **núi Asama** (浅間山) (tỉnh Gunma, tỉnh Nagano), **núi Aso** (阿蘇山) (tỉnh Kumamoto) với một trong những miệng núi lửa (カルデラ) (tr.70) lớn nhất thế giới, và **Sakurajima** (桜島) (tỉnh Kagoshima) hiện vẫn đang tiếp tục phun trào.

〔図表: ▲日本の主な山地・山脈(左)と火山(右)の分布〕

▶ Sông. Nhật Bản có lãnh thổ (国土) hẹp và dài, có các dãy núi (山脈) ở trung tâm, và khoảng cách từ núi ra biển ngắn, nên nhìn chung, các con sông ở Nhật Bản có dòng chảy xiết. Ngoài ra, diện tích lưu vực (流域面積) của sông hẹp. Hơn nữa, vì lượng mưa và tuyết rơi khác nhau theo mùa, nên một đặc điểm khác là sự thay đổi về lượng nước (水量) trong suốt một năm lớn. Vì lý do này, người ta xây dựng đập (ダム) ở thượng nguồn sông để điều tiết lượng nước (水量) khi lũ lụt, phát điện thủy lực (水力発電), và đảm bảo nguồn tài nguyên nước (水資源).

〔図表: 日本の主な川と平野〕

〔図表: 日本の川と世界の川の比較〕

Bình địaへいち

Các vùng bình địaへいち của Nhật Bảnにほん chiếm khoảngやく 25% diện tích lãnh thổこくど, có quy môきぼ nhỏちい và hẹpせま. Hầu hếtおお các vùng bình địaへいち bao gồm: đồng bằngへいや giápめん biểnうみ, bồn địaぼんち được baoかこ quanhまわ bởi núiやま, và cao nguyênだいち caoたか hơn đồng bằngへいや.

Cao nguyênだいち

Cao nguyênだいち là những vùng bình địaへいち trải rộngひろ ở độ caoたか nhất địnhいちだん, chiếmし khoảngやく 10% diện tích lãnh thổこくど. Cao nguyênだいち có nền đấtじばん tốt hơn so với vùng đất thấpていち, nên được cho là ítすく bị thiệt hạiひがい do lũ lụtこうずい và động đấtじしん hơn, nhưng không phù hợpてき cho nông nghiệpのうぎょう vì không thể dẫnひ nướcみず từ sôngかわ.

Ở phía nam Kyushuきゅうしゅうなんぶ có các cao nguyênだいち được hình thành từ vật chất phun tràoふんしゅつぶつ của núi lửaかざん, được gọi là cao nguyên Shirasuだいち. Vì dễ thoátとお nướcみず, chúng không phù hợpふむ cho việc trồng lúaいなさく, nhưng lại phát triển mạnhさか việc trồng khoai langさつまいも và chèちゃ, chăn nuôi bò thịtにくぎゅう và lợnぶた. Ngoài ra, còn có thể thấy cao nguyên Karstだいち (p. 23) là cao nguyênだいち đá vôiせっかいがん như Akiyoshidaiあきよしだい ở tỉnh Yamaguchiやまぐちけん, và ngành công nghiệp xi măngこうぎょう phát triểnはったつ ở khu vực xung quanhしゅうへん.

Biểnうみ và bờ biểnかいがん

Đường bờ biểnかいがんせん của Nhật Bảnにほん phức tạpふくざつ với nhiềuおお chỗ lồi lõmでい, có nhiềuおお bán đảoはんとう và vịnhわん nhỏちい. Do đó, Nhật Bảnにほん có đường bờ biểnかいがんせん dàiなが so với diện tích lãnh thổこくどめんせき. Ở các khu vực như bờ biển Sanrikuさんりくかいがん, bán đảo Shimaしまはんとう, bờ vịnh Wakasaわかさわんがん, có thể thấy bờ biển Riasかいがん (p. 21・69). Mặt khácいっぽう, cũng có nhiềuおお bờ biển cátすなはまかいがん ítすく lồi lõmでい, và một số nơi có cồn cátさきゅう phát triểnはったつ.

〔図表: 日本の海と海流〕

Ở phía Thái Bình Dươngたいへいようがわ phía đôngひがし của quần đảo Nhật Bảnにほんれっとう có rãnh biển Nhật Bảnにほんかいこう sâuふか hơnこ 8000m. Mặt khácいっぽう, ở Biển Hoa Đôngひがしシナ海かい có thềm lục địaだいりくだな nôngあさ và bằng phẳngたい với độ sâuふか khoảng 200m trải rộngひろ.

Ở phía Thái Bình Dươngたいへいようがわ, có dòng hải lưu nóngだんりゅう là hải lưu Kuroshioにほんかいりゅう(黒潮くろしお) và dòng hải lưu lạnhかんりゅう là hải lưu Oyashioちしまかいりゅう(親潮おやしお) chảyなが, còn ở phía Biển Nhật Bảnにほんかいがわ, một phầnいちぶ của hải lưu Kuroshioにほんかいりゅう chảy vàoながこ tạo thành hải lưu Tsushimaつしまかいりゅう, và từ phía bắcきた có dòng hải lưu lạnhかんりゅう là hải lưu Limanかいりゅう chảyなが. Các dòng hải lưuかいりゅう này gây ra nhiềuいろいろな ảnh hưởngえいきょう đến khí hậuきこう và các ngư trườngぎょじょう nơi cáさかな tập trungあつ. Vùng thềm lục địaたいりくだな và ngoài khơi bờ biển Sanrikuさんりくかいがんおき nơi dòng hải lưu lạnhかんりゅう và dòng hải lưu nóngだんりゅう gặp nhau là những ngư trườngぎょじょう có điều kiệnじょうけん tốtよい.

Cấu trúc địa chất và động đất của Nhật Bản

Nhật Bản nằm ở nơi bốn mảng kiến tạo (プレート) va chạm vào nhau. Mảng Thái Bình Dương (太平洋プレート) lặn xuống dưới Mảng Bắc Mỹ (北アメリカプレート) từ rãnh Nhật Bản (日本海溝), lặn xuống dưới Mảng Philippines (フィリピン海プレート) từ rãnh Izu-Ogasawara (伊豆・小笠原海溝), và Mảng Philippines (フィリピン海プレート) lặn xuống dưới Mảng Á-Âu (ユーラシアプレート) từ rãnh Nankai (南海トラフ). Do đó, Nhật Bản là một trong những quốc gia có nhiều động đất (地震国) và núi lửa (火山国) nhất thế giới, và đã phải đối mặt với nhiều thảm họa lớn trong lịch sử.

Vào ngày 11 tháng 3 năm 2011, một trận siêu động đất (超巨大地震) M9.0, với vùng chấn tâm (震源域) rộng 200km từ bờ biển Thái Bình Dương của vùng Tohoku (東北地方) ra ngoài khơi, và dài 500km theo hướng Bắc-Nam từ ngoài khơi tỉnh Iwate đến ngoài khơi tỉnh Fukushima, trận động đất lớn ở bờ biển Thái Bình Dương vùng Tohoku (東北地方太平洋沖地震) đã xảy ra.

〔図表: 日本の地帯構造〕

〔図表: 日本の主な巨大地震〕

"Động đất lớn ở bờ biển Thái Bình Dương vùng Tohoku (東北地方太平洋沖地震)"

Đây là một trận động đất kiểu rãnh đại dương (海溝型地震) xảy ra khi Mảng Thái Bình Dương (太平洋プレート) lặn xuống dưới Mảng Bắc Mỹ (北アメリカプレート) từ rãnh Nhật Bản (日本海溝), với ba trận động đất ①②③ liên tiếp xảy ra tập trung quanh chấn tâm (震央) được đánh dấu 'x' trong hình, và sóng thần (津波) cao 10-20m đã tấn công các khu vực ven biển. Chiều cao sóng thần dâng lên đất liền (遡上高) có nơi đạt tới 40m, khiến nhiều sinh mạng bị mất. Nhiều vụ cháy do sóng thần (津波火災) cũng đã xảy ra, nguyên nhân là do có nhiều bể chứa dầu và các cơ sở khác dọc bờ biển. Ngoài ra, một tai nạn lớn cũng đã xảy ra khi một phần nhà máy điện hạt nhân (原子力発電所) ở tỉnh Fukushima bị hư hại do ảnh hưởng của động đất và sóng thần, gây rò rỉ phóng xạ.

〔図表: 東北地方太平洋沖地震 (M9.0)〕

〔図表: 日本の気候区分と各都市の気候グラフ〕

• ① Hokkaido: Quanh năm lượng mưa (降水量) **ít**, ảnh hưởng của mùa mưa (梅雨) và bão (台風) không đáng kể.
• ② Phía Biển Nhật Bản (日本海側): Mùa hè có nhiều ngày nắng, **nhiệt độ (気温) cũng cao**. Mùa đông **nhiều tuyết (雪)** do ảnh hưởng của gió mùa (季節風).
• ③ Khí hậu lục địa (内陸性): Quanh năm lượng mưa (降水量) **ít**, chênh lệch nhiệt độ (気温差) giữa mùa hè và mùa đông, ngày và đêm lớn.
• ④ Phía Thái Bình Dương (太平洋側): Mùa hè nhiều mưa và oi bức, mùa đông khô ráo và nhiều ngày nắng.
• ⑤ Setouchi (瀬戸内): Quanh năm có nhiều ngày nắng, **ít mưa**.
• ⑥ Quần đảo Tây Nam (南西諸島): Quanh năm **nhiệt độ (気温) cao**, **lượng mưa (降水量) nhiều** từ mùa mưa (梅雨) đến mùa hè.

〔図表: 台風の経路図 (気象庁ウェブサイトより)〕

Các Di sản Thế giới (世界遺産) chính của Nhật Bản (日本)

〔図表: 日本の主な世界遺産〕

• ① Các công trình kiến trúc Phật giáo (仏教建造物) tại khu vực Horyuji (法隆寺地域)
• ② Thành Himeji (姫路城)
• ③ Yakushima (屋久島)
• ④ Các tài sản văn hóa (文化財) của Cố đô Kyoto (古都京都) (Thành phố Kyoto (京都市), Thành phố Uji (宇治市), Thành phố Otsu (大津市))
• ⑤ Mái vòm Bom nguyên tử (原爆ドーム)
• ⑥ Đền thờ và chùa chiền (社寺) ở Nikko (日光)
• ⑦ Các Gusuku (グスク) và quần thể di sản liên quan (関連遺産群) của Vương quốc Ryukyu (琉球王国)
• ⑧ Shiretoko (知床)
• ⑨ Hiraizumi (平泉) — Các công trình kiến trúc (建築), khu vườn (庭園) và quần thể di tích khảo cổ (考古学的遺跡群) đại diện cho Phật quốc (仏国土) (Tịnh độ (浄土)) —
• ⑩ Núi Phú Sĩ (富士山) — Đối tượng tín ngưỡng (信仰の対象) và nguồn cảm hứng nghệ thuật (芸術の源泉) —

I Địa lý ⑧ Lãnh thổ và môi trường của Nhật Bản

Câu 1 Chọn một mô tả đúng về bốn hòn đảo Hokkaido, Honshu, Shikoku, Kyushu của Nhật Bản từ các lựa chọn ①~④ sau đây.

• ① Nếu sắp xếp bốn hòn đảo theo thứ tự diện tích từ lớn đến nhỏ, sẽ là thứ tự Honshu, Kyushu, Hokkaido, Shikoku.
• ② Honshu được nối với Hokkaido, Shikoku, Kyushu bằng đường bộ hoặc đường sắt.
• ③ Ở Nhật Bản, có núi lửa ở nhiều nơi, nhưng chỉ ở Hokkaido là không có núi lửa.
• ④ Các thành phố lớn có dân số trên 1 triệu người chỉ giới hạn ở Honshu.

(Năm học 2010 - Lần 2)

Câu 2 Chọn một sự kết hợp đúng về tính đúng/sai của các mô tả dưới đây liên quan đến Khu vực A và Khu vực B được chỉ ra trên bản đồ Nhật Bản sau.

〔図表: 日本地図と地域A・B〕

Khu vực A: Có thể thấy bờ biển ria (リアス式海岸) phức tạp và khúc khuỷu. Dòng hải lưu ấm chảy về phía nam ở vùng biển gần đó được gọi là Oyashio (親潮), so với bờ biển phía tây cùng vĩ độ thì mùa đông vẫn ấm áp.

Khu vực B: Mùa đông có nhiều tuyết rơi do ảnh hưởng của gió mùa, nhưng mùa hè nóng bức và việc trồng lúa (稲作) phát triển mạnh, trở thành một trong những vùng sản xuất gạo hàng đầu Nhật Bản.

(Năm học 2011 - Lần 1)

問3 Các con sông ở Nhật Bản, so với các sông lớn (大河川) trên thế giới, nhìn chung được cho là ngắn, chảy xiết và lòng sông hẹp. Hãy chọn một đáp án đúng trong số ①〜④ dưới đây về ảnh hưởng của điều này.

• ① Giao thông đường thủy phát triển, tàu hơi nước cỡ lớn hoạt động sâu vào nội địa.
• ② Sông hiếm khi tràn bờ, hầu như không cần đến công tác trị thủy.
• ③ Xói mòn và vận chuyển đất cát diễn ra mạnh mẽ, tạo ra các dạng địa hình như đồng bằng phù sa hình quạt (扇状地).
• ④ Gần cửa sông, địa hình trở nên phức tạp do các vịnh hẹp (fjord).

(2005年度 - 第1回)

問4 Có một dạng địa hình nối liền đất liền và đảo được gọi là cồn cát nối đảo (陸繋砂州) (tombolo). Hãy chọn một thành phố trong số ①〜④ dưới đây nơi có thể thấy dạng địa hình này.

• ① Hakodate
• ② Aomori
• ③ Nagoya
• ④ Kagoshima

(2017年度 - 第1回)

問5 Biểu đồ nhiệt độ và lượng mưa (雨温図) nào dưới đây là của tỉnh Shizuoka, nơi có khí hậu ôn hòa và nhiều mưa? Hãy chọn một đáp án đúng trong số ①〜④ dưới đây.

〔図表: 雨温図〕

(2004年度 - 第2回)

Các tỉnh thành của Nhật Bản (日本の都道府県)

●…… Thủ phủ tỉnh thành (都道府県庁所在地)

〔図表: 日本の都道府県〕